Khám phá văn hóa của người Mường Ạu Tá

Di cư từ vùng đất Mường Bi, cuộc sống của cộng đồng người Mường Ạu Tá ở thôn Đức Phong - xã Tiền Phong dần gắn liền với vùng hồ Hòa Bình. Bên cạnh sản xuất nông - lâm nghiệp, phát triển du lịch được lựa chọn là nguồn sinh kế bền vững của bà con.

Người Mường Ạu Tá ở xã Tiền Phong giới thiệu, quảng bá bản sắc văn hóa độc đáo đến du khách trong các dịp lễ hội ở địa phương.

Bậc cao niên ở đây cho biết, nhánh Mường Ạu Tá (còn có tên gọi Ao Tá) là cộng đồng Mường hiếm hoi chỉ quần tụ trên vùng hồ Hòa Bình tại một vài thôn, xóm. Trước đây, vùng đất bình yên họ sinh sống là ở Mường Bi. Để xây dựng công trình thế kỷ Nhà máy Thủy điện Hòa Bình, hơn 40 hộ đồng bào Mường Ạu Tá đã di dời vì công cuộc ngăn sông, lập hồ.

Trên vùng quê mới, cộng đồng Mường Ạu Tá đoàn kết gây dựng cuộc sống ngày càng ổn định. Tại vị trí điểm cao hướng mặt ra hồ Hòa Bình rộng lớn, thôn Đức Phong sở hữu khung cảnh sơn thủy đặc trưng với hệ thống núi đá vôi sừng sững, nhiều đảo nhỏ nhấp nhô giữa làn nước trong xanh. Vẻ đẹp yên bình cùng không gian văn hóa của người Mường Ạu Tá đã giúp nơi đây trở thành một trong những điểm du lịch cộng đồng (DLCĐ) nổi bật của khu vực, thường được ví như “Vịnh Hạ Long trên núi” của vùng Tây Bắc.

Bên cạnh yếu tố cảnh quan, nét văn hóa độc đáo của người Mường Ạu Tá tạo sức hút đặc biệt đối với du khách tại điểm đến này. Không chỉ được tận hưởng cảm giác thư giãn giữa thiên nhiên, du khách còn được hòa mình vào nhịp sống bản Mường, thưởng thức ẩm thực truyền thống, tham gia các hoạt động văn hóa đặc sắc.

Bà Đinh Thị Yệu ở thôn Đức Phong, xã Tiền Phong (thứ 3 từ trái sang) giới thiệu mô hình “quán tự giác” - nét văn hóa độc đáo của người Mường Ạu Tá đến du khách.

Chị Trần Thanh Huệ đến từ phường Từ Liêm, Hà Nội chia sẻ: Hành trình khám phá DLCĐ Đức Phong mang đến cho tôi những trải nghiệm đáng nhớ khi lưu trú trong không gian nhà sàn truyền thống hướng ra lòng hồ Hòa Bình thoáng đãng. Sáng thức dậy ngắm bình minh, quan sát người dân chèo thuyền ra hồ đánh cá, trẻ nhỏ vui đùa trước hiên nhà hay những bữa cơm quây quần bên bếp lửa mang đến cảm giác mộc mạc, gần gũi, khó tìm thấy ở các điểm du lịch đông đúc.

Một trải nghiệm văn hóa khác biệt tại điểm DLCĐ của người Mường Ạu Tá là mô hình chợ/quán duy trì từ nhiều năm gắn với câu chuyện về “quán tự giác”. Mỗi quán thực chất là một chiếc chòi nhỏ hoặc một chiếc bàn đặt bên vệ đường. Trên đó bày nhiều sản vật địa phương như mớ rau, nải chuối, quả đu đủ, con gà, củ khoai... nhưng tuyệt đối không có người đứng bán hay trông coi hàng hóa. Mô hình được bảo tồn qua nhiều năm bằng luật tục và niềm tin của người Mường. Họ quan niệm rằng, nếu tham lam lấy đồ của người khác mà không trả tiền thì gia đình sẽ gặp điều không may, mất đi cái phúc. Chính sự tự giác, tính trung thực và sợi dây gắn kết cộng đồng đã bảo vệ những gian hàng này mà không cần tới camera hay người trông coi.

Bà Đinh Thị Yệu - người dân ở thôn Đức Phong chia sẻ: Câu chuyện của “quán tự giác” không nằm ở yếu tố ma mị, tâm linh mà ở nét văn hóa độc đáo. Ngoài sự vắng mặt của người bán, “quán tự giác” khơi gợi trí tò mò của du khách bằng những bí ẩn của “mật mã” giá cả. Người dân không dùng bảng giá hay mực để ghi tiền mà dùng lá cây làm ký hiệu. Chẳng hạn, một chiếc lá xanh cuộn lại đặt cạnh nải chuối có nghĩa là 10.000 đồng; 2 chiếc lá có nghĩa là 20.000 đồng. Bên cạnh các món hàng, họ đặt một ống tre hoặc chiếc hộp nhỏ để khách ghé mua hàng tự bỏ tiền vào ống/hộp và tự lấy tiền thừa.

Năm 2019, điểm DLCĐ thôn Đức Phong vinh dự là 1 trong 3 đại diện của Việt Nam nhận giải thưởng Du lịch cộng đồng ASEAN - giải thưởng tôn vinh những điểm đến phát triển du lịch dựa vào cộng đồng, bảo tồn bản sắc văn hóa và mang lại sinh kế bền vững cho người dân địa phương. Những trải nghiệm văn hóa nhân văn và hấp dẫn như “quán tự giác”, nếp sống, phong tục của người Mường cùng sự hiếu khách của người Mường Ạu Tá đã tạo nên sức hút riêng, góp phần đưa Đức Phong trở thành điểm sáng DLCĐ của vùng hồ Hòa Bình.

Bùi Minh