Những nốt nhạc lặng thầm trong “bản giao hưởng” xứ Mường

Giữa những triền núi đá vôi trầm mặc và những con suối chảy âm thầm qua thung lũng có một “bản giao hưởng” không được viết trên khuông nhạc. Bản giao hưởng ấy được tạo nên từ đời sống, ký ức, từ tiếng chiêng ngân trong sương sớm, từ câu mo vọng giữa đêm dài và từ những con người lặng lẽ dành cả cuộc đời mình để giữ cho dòng chảy văn hóa không bị đứt đoạn. Họ không ồn ào, không phô trương, nhưng mỗi người là một nốt nhạc bền bỉ, góp phần làm nên chiều sâu cho xứ Mường hôm nay.

Gần hai thập kỷ miệt mài theo đuổi văn hóa Mường, họa sỹ Vũ Đức Hiếu đã khẳng định được tên tuổi với cái tên “Hiếu Mường”.

1 - Gần hai thập kỷ miệt mài theo đuổi văn hóa Mường, họa sĩ Vũ Đức Hiếu được nhắc đến bằng cái tên thân mật “Hiếu Mường”. Quê gốc vốn ở Nam Định (cũ) nay là tỉnh Ninh Bình, anh gắn bó với văn hóa Mường bằng niềm say mê đến mức nhiều người tin rằng trong anh có một “dòng máu Mường” đang chảy. Từ những rung động ban đầu trước nếp nhà sàn, tiếng chiêng và những câu mo cổ... Hiếu nuôi dưỡng khát vọng tái hiện toàn bộ không gian sống của người Mường xưa. Khát vọng ấy trở thành hiện thực khi Bảo tàng Không gian văn hóa Mường ra đời từ năm 2008, tồn tại và hoạt động bền bỉ suốt gần 20 năm qua.

Bảo tàng được xây dựng tại phường Thống Nhất trên vạt đồi trong thung lũng đá vôi theo đúng không gian cư trú cổ xưa của người Mường. Theo lối dẫn vào, đời sống dân tộc Mường dần hiện ra: Những tảng đá vẽ hoa văn gợi nhắc cạp váy thiếu nữ, con suối róc rách bên guồng nước kẽo kẹt ngày đêm, mang nước về cho ruộng bậc thang và vườn cây. Trong tổng thể ấy, Hiếu khéo léo phục dựng 4 ngôi nhà sàn tiêu biểu cho 4 tầng lớp xã hội Mường cổ: Lang, Ậu, Tạo và Nõ. Mỗi chi tiết đều được sắp đặt có chủ đích, như một bức tranh sống động về cộng đồng từng tồn tại qua hàng nghìn năm.

Giá trị của bảo tàng không chỉ nằm ở kiến trúc mà còn ở hệ thống hiện vật đồ sộ. Suốt hơn 10 năm điền dã khắp các bản Mường, Hiếu sưu tầm từng chiếc nơm, đó, vó, lưới, cuốc, lưỡi hái, gùi, dao... là những vật dụng thô sơ nhưng phản ánh đầy đủ đời sống sản xuất, sinh hoạt của người Mường. Cùng với đó là một không gian trang trọng được dành cho nghề dệt truyền thống. Với khung cửi, con sợi, cán quay bông... như lời nhắc về một nghề đang dần mai một. Không gian cồng chiêng, linh hồn tâm linh của người Mường vang lên trong bảo tàng, mang lại cảm giác mê hoặc, thanh thản, như được đối thoại với tổ tiên. Những câu mo cổ, làn điệu dân ca, dân vũ, cùng nghi thức tang ma được tái hiện đầy đủ, cho thấy chiều sâu tín ngưỡng và phong tục của một cộng đồng cổ.

Không chỉ là nơi trưng bày, Bảo tàng Không gian văn hóa Mường còn là điểm gặp gỡ của nhiều văn nghệ sĩ trong và ngoài nước. Từ đây, không ít ý tưởng sáng tác được khơi nguồn. Những giải thưởng văn hóa quốc tế và trong nước mà Vũ Đức Hiếu nhận được là sự ghi nhận xứng đáng. Nhưng với anh, phần thưởng lớn nhất vẫn là việc văn hóa Mường được tiếp tục hiện diện sống động giữa đời thường.

2 - Nếu Hiếu Mường đến với văn hóa bản địa bằng sự mê đắm đầy dấn thân, thì Nghệ nhân Ưu tú Bùi Thanh Bình lại hiện diện như một nốt trầm bền bỉ, sâu lắng trong bản hòa âm văn hóa Mường. Sinh ra và lớn lên giữa không gian Mường cổ, ông mang theo căn cốt núi rừng. Suốt hơn bốn thập niên, ông lặn lội khắp các bản làng, vùng cư trú của người Mường để sưu tầm, gìn giữ những hiện vật gắn với đời sống, tín ngưỡng và ký ức cộng đồng. Bảo tàng Di sản văn hóa Mường do ông gây dựng hôm nay không chỉ là một không gian trưng bày, mà là nơi hội tụ hàng nghìn cổ vật quý, nhiều món có niên đại hàng trăm, thậm chí hàng nghìn năm.

Ông hiểu rõ rằng Hòa Bình là chiếc nôi của 4 vùng Mường cổ: Bi, Vang, Thàng, Động; là không gian sản sinh sử thi “Đẻ đất - Đẻ nước”, nơi các phong tục, tập quán mang đậm dấu ấn Việt cổ vẫn còn lưu giữ khá nguyên vẹn. Chính ý thức ấy đã sớm hình thành trong ông một tâm nguyện: Nếu những di vật, cổ vật kia mất đi, đó không chỉ là mất mát vật chất mà là sự đứt gãy ký ức của cả một tộc người. Từ năm 1984, khi còn công tác trong ngành du lịch, ông bắt đầu hành trình sưu tầm cổ vật. Những chuyến đi điền dã kéo dài, những lần gõ cửa từng dòng dõi nhà lang, từng bản Mường xa xôi, có khi được biếu tặng, có khi phải gom góp tiền bạc để mua lại, thậm chí lặn lội tìm mua bằng được những hiện vật đã bị bán đi nơi khác. Ông không chỉ thu gom hiện vật, mà còn kiên trì vận động người dân nâng cao ý thức bảo vệ những báu vật cha ông để lại. Như con kiến tha lâu đầy tổ, số lượng hiện vật ngày một nhiều lên, cùng với đó là vốn tri thức văn hóa Mường được bồi đắp qua từng chuyến đi. Đặc biệt, với tư cách hội viên Hội Văn nghệ dân gian, ông dành nhiều tâm huyết cho âm nhạc Mường, nhất là cồng chiêng. Với ông, tiếng chiêng gắn trọn vòng đời người Mường từ khi sinh ra cho đến khi chết đi. Bởi vậy, ông luôn tâm niệm rằng: “Người Mường còn, tiếng chiêng còn”.

Nghệ nhân Ưu tú Bùi Thanh Bình truyền dạy các bài chiêng Mường cổ cho người Mường ở trong và ngoài tỉnh.

Từ khát vọng lưu giữ bằng hiện vật, năm 2014, Bảo tàng Di sản văn hóa Mường của ông chính thức được thành lập trên địa bàn phường Thống Nhất. Trên diện tích hơn 4.000m² với 6 ngôi nhà sàn, bảo tàng hiện trưng bày hơn 6.000 hiện vật, từ đồ đá, đồ đồng, gốm sứ, nhạc cụ, đồ sinh hoạt đến các di vật tâm linh của nhà lang Mường xưa. Nổi bật trong đó là những bộ chiêng cổ và các hiện vật gốm quý hiếm. Đặc biệt là chiếc Thạp Đinh men xanh vốn là bảo vật truyền đời của dòng họ quan Lang quyền thế nhất vùng Mường Động. Dù từng bị đục lỗ để nấu rượu, nhưng chiếc thạp hình lục lăng gần như nguyên vẹn vẫn mang giá trị độc bản hiếm có. Năm 1995, để đưa hiện vật này về bảo tàng, ông phải nhiều lần thuyết phục chủ sở hữu, bỏ ra khoản tiền lớn cùng lời hứa gìn giữ trọn đời.

Không dừng lại ở sưu tầm, ông Bình còn miệt mài truyền dạy chiêng, dân ca, chữ viết cho cộng đồng người Mường trong và ngoài tỉnh, thậm chí sang cả Lào. Ở tuổi “xưa nay hiếm”, người nghệ nhân ấy vẫn lặng lẽ giữ lửa, như một nốt trầm âm thầm nhưng không thể thiếu, để tiếng chiêng và hồn cốt văn hóa Mường tiếp tục ngân vang, không rơi vào quên lãng.

3 - Bên cạnh những “nốt nhạc” chủ âm ấy là lớp nghệ sĩ gắn bó với xứ Mường bằng nhiều cơ duyên khác nhau. Như nhà điêu khắc Bùi Văn Đạo kể câu chuyện quê hương bằng gốm và gỗ. Có chung điểm xuất phát từ lễ khai hạ, mừng cơm mới, từ hình ảnh các mẹ, các chị quây quần bên bếp lửa. Trong tác phẩm của anh, cái ớp Mường - vật dụng được sử dụng thường ngày của người phụ nữ Mường đã trở thành biểu tượng của ký ức không phai nhạt. Với anh, nghệ thuật là cách giữ lại những phong tục đã và đang biến mất.

Dù gắn bó với xứ Mường bằng nhiều cơ duyên khác nhau nhưng nhiều nghệ sỹ đã lấy những câu chuyện sử thi đậm chất Mường để kể chuyện

Còn họa sĩ Nguyễn Giang Châu - người gần như cả đời sống trên mặt nước sông Đà cũng đã mang vào tranh của mình những hình ảnh thân thuộc: Con cá, con tôm, ánh lửa nhà sàn, vách đá tai mèo, các mế tắm trăng. Đó là câu chuyện của chính nơi anh sống, nơi sông Đà được xem là cái nôi văn hóa lớn của người Mường Hòa Bình.

Ở chiều sâu tinh thần, họa sĩ Trần Trung Dũng tìm đến sử thi “Đẻ đất - Đẻ nước”, nghệ thuật chiêng Mo và các nghi lễ rước lễ, xuống đồng, cơm mới. Với anh, được hòa mình vào dòng chảy ấy là hạnh phúc và tranh của anh là nơi gửi gắm âm vang sâu lắng của những vùng đất Mường cổ.

Họa sĩ Thu Trần lại đến với văn hóa Mường khi rời Tây Bắc về sinh sống cùng với các bản mường Hòa Bình. Từ hang Đồng Nội, chị lần theo dấu vết tổ tiên dọc sông Đà, tìm câu trả lời về căn tính dân tộc. Tranh của chị, trên giấy giang, mang những mảng màu như rêu phong, như vết tích hang động, như tiếng chiêng vọng núi...

Mỗi người một cách, mỗi con đường một lựa chọn, nhưng họ gặp nhau ở một điểm chung: Tình yêu và sự gắn bó máu thịt với văn hóa Mường. Họ là những nốt nhạc lặng thầm, không phô trương, không ồn ào. Nhưng chính họ đã và đang góp phần làm nên “bản giao hưởng” xứ Mường. Một bản giao hưởng ngân dài từ quá khứ, vang trong hiện tại và còn tiếp tục vọng về tương lai.

Mạnh Hùng