“Pho sử sống” ở Mường Bi

Dưới chân những dãy núi trùng điệp của thung lũng Mường Bi, nghệ nhân ưu tú, thầy mo Bùi Văn Lựng, xóm Mường Lầm, xã Mường Bi dành gần trọn cuộc đời mình lặng lẽ gìn giữ, trao truyền ký ức cộng đồng qua từng lời mo, câu hát, chuyện thơ và nghi lễ. Với bà con nơi đây, ông là “người giữ hồn thiêng đất Mường”. Ông không chỉ là một thầy mo, mà chính là một pho sử sống của đất Mường Bi.

Trong nhiều năm qua, Nghệ nhân ưu tú, thầy mo Bùi Văn Lựng được coi là “người giữ hồn thiêng đất Mường”

Ở tuổi 69, trí tuệ của ông Lựng vẫn mẫn tiệp như thuở trai tráng, khi cánh tay còn căng được cây nỏ cứng làm từ thân tre đực giữa rừng sâu. Ông không có dáng vẻ quyền uy, vạm vỡ, rắn chắc như những già làng Tây Nguyên.

Nhưng “uy quyền” của ông ở thung lũng này đến từ tri thức, từ sự am hiểu tường tận về phong tục, lịch sử, tín ngưỡng người Mường và từ cái tâm bền bỉ khơi lại, giữ cho dòng chảy văn hóa Mường không bị đứt đoạn giữa thời hiện đại.

Ông cho biết: Người Mường từ buổi khai dòng tạo tộc, vốn không có chữ viết. Trải qua bao biến thiên lịch sử, chiến tranh và cả những xáo trộn của đời sống. Nhưng họ vẫn giữ được một nền văn hóa phong phú, đặc sắc, truyền từ đời này sang đời khác bằng trí nhớ, bằng lời kể, bằng diễn xướng. Chính vì vậy, ở mỗi bản mường, mỗi vùng mường đều có những người “giữ lửa”...

Và với vùng đất Mường Bi, chính ông, Nghệ nhân ưu tú, thầy mo Bùi Văn Lựng được nhắc đến như một biểu tượng tiêu biểu. Chỉ cần ngồi bên bếp lửa nhà sàn trong đêm đông nghe ông kể về nếp sống xưa của người Mường với những câu đúc kết “cơm đồ, nhà gác, nước vác, lợn thui, ngày lui tháng tiến”; nghe những “roóng mo” linh thiêng; nghe ông hát thường rang da diết hay say mê theo mạch kể của những truyện thơ cổ như Út Lót - Hồ Liêu, Nàng Nga - Hai Mối, nhất là trường ca Đẻ đất, đẻ nước... chừng đó thôi cũng đủ để hiểu vì sao ông được xem là một “pho sử” sống.

Điều đáng quý hơn cả là những áng mo, câu hát, câu chuyện ấy không nằm yên trong trí nhớ của cá nhân ông. Ngày qua ngày, ông truyền lại cho con cháu, cho lớp trẻ, bên cửa vóong nhà sàn, bên bếp lửa ấm nồng. Với ông, giữ gìn văn hóa không phải là đóng khung, giữ chặt trong một cộng đồng, không gian nhỏ hẹp.

Mà phải để nó “như dòng nước ngầm, chảy mãi, chảy mãi, mài tròn từng hòn cuội”. Đó cũng là cách mà cha ông đã truyền lại cho ông và nay ông tiếp tục truyền cho đời sau.

Là một thầy mo nên theo ông, Mo Mường là một sáng tạo vĩ đại của người Mường. Trong đó tích tụ gần như toàn bộ những giá trị làm nên văn hóa Mường gồm lịch sử, văn học, xã hội, tín ngưỡng, nghệ thuật, tri thức dân gian. Mo chứa đựng thế giới quan, nhân sinh quan, kinh nghiệm ứng xử với tự nhiên, với cộng đồng; có cả lịch pháp, địa chí, chiêm tinh, tín ngưỡng thờ tổ tiên, thờ tổ nghề, các nghi lễ làm vía, kéo si, hiến sinh...

Đặc biệt, ông còn là người am hiểu sâu sắc lịch đoi. Đó là bộ lịch gồm 12 que tre, khắc các ký hiệu dài ngắn, chấm, mũi tên để dự báo thời tiết, mùa vụ, ngày tốt xấu theo sự vận hành của sao Đoi. Đây là một sáng tạp từ kho tàng tri thức kết tinh qua nhiều thế hệ của người Mường.

Với những tri thức, hiểu biết sâu sắc về văn hóa, tâm linh, Nghệ nhân ưu tú, thầy mo Bùi Văn Lựng được xem là một pho sử sống của vùng đất Mường Bi.

Sinh ra trong dòng họ có 9 đời làm thầy mo, ông Bùi Văn Lựng đến với nghề thầy mo như một cơ duyên. Ông từng đi bộ đội, anh em trong nhà tham gia nhiều công việc xã hội. Nhưng “tổ tiên” của dòng họ đã chọn ông làm người kế nghiệp nghề mo tổ truyền. Năm 25 tuổi ông chính thức học nghề, 27 tuổi bắt đầu hành nghề. Sau đó ông xung phong đi bộ đội và chiến đấu tại chiến trường K.

Mãi đến năm 32 tuổi ông xuất ngũ về quê hương tiếp tục làm nghề mo. Gần 40 năm làm nghề, ông cũng chẳng nhớ là mình đã làm mo cho bao nhiêu đám. Chỉ biết, mỗi đám ông đều mang theo chiếc “túi thiêng” với mũ xanh, áo lụa đen, chiếc quạt là những vật bất ly thân của một thầy mo như nâng niu chính căn cốt văn hóa của dân tộc mình.

Trò chuyện với chúng tôi, ông bảo: Trong đời sống người Mường, vai trò của thầy mo gắn liền với vòng đời con người từ khi sinh ra cầu cho trẻ hay ăn chóng lớn, đến lúc tuổi già làm lễ kéo si cầu sức khỏe và khi qua đời thầy mo là người dẫn dắt linh hồn người đã khuất về Mường Trời.

“Cái gì có trong người Mường đều có trong Mo Mường”, ông nói. Mo vừa là phương tiện giao tiếp với tổ tiên, thần linh, vừa mang lại những giá trị nhân văn sâu săc nhất chính là cách răn dạy con cháu làm người, sống trọng tình, trọng nghĩa.

Không chỉ là người giữ hồn cốt trong không gian bản mường, Nghệ nhân ưu tú Bùi Văn Lựng còn tạo nên một dấu mốc đặc biệt: ông là người đầu tiên mang Mo Mường ra nước ngoài, diễn xướng tại Sommelo, Phần Lan.

Những áng mo cổ, từng vang bên bếp lửa xứ Mường đã cất lên giữa không gian văn hóa châu Âu, gây xúc động mạnh mẽ cho bạn bè quốc tế. Đó không chỉ là niềm tự hào cá nhân, mà còn là bước ngoặt đưa Mo Mường vượt khỏi ranh giới địa lý, khẳng định giá trị của một di sản văn hóa dân gian.

Nghệ nhân ưu tú, thầy mo Bùi Văn Lựng là người đầu tiên và duy nhất cho đến nay là người mang mo Mường ra nước ngoài, diễn xướng tại Phần Lan.

Ở Mường Bi, nhiều năm qua ông còn giữ vai trò chủ tế Lễ hội Khai hạ Mường Bi là lễ hội lớn nhất trong năm của cộng đồng còn gọi là Lễ Xuống đồng, Lễ Mở cửa rừng, gắn với truyền thuyết Quốc Mẫu Hoàng Bà, người khai sáng mảnh đất Mường Bi, dạy dân trồng dâu, nuôi tằm, dệt vải...

Trong không gian linh thiêng của lễ hội, tiếng mo của ông như kết nối quá khứ với hiện tại, kết nối với tổ tiên. Mo Mường được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Năm 2020, Mo Mường được lựa chọn xây dựng hồ sơ trình UNESCO để được công nhận là Di sản văn hóa thế giới như một sự ghi nhận kịp thời cho giá trị độc đáo ấy.

Trước đó, tháng 11/2015, ông Bùi Văn Lựng là một trong 8 người đầu tiên của tỉnh Hòa Bình được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú ở loại hình tập quán xã hội và tín ngưỡng.

Giữa nhịp sống đổi thay từng ngày, Nghệ nhân ưu tú, thầy mo Bùi Văn Lựng vẫn lặng lẽ giữ lửa. Như cách người Mường vẫn gọi ông là người giữ hồn thiêng đất Mường, một “pho sử sống” để quá khứ không lùi xa, để hiện tại có điểm tựa và để tương lai còn nhận ra mình là ai trong dòng chảy văn hóa bền bỉ của dân tộc Mường.

Mạnh Hùng