Cô gái Mường “thổi hồn” vào xơ mướp vùng cao

Ở xã vùng cao Cao Sơn, những trái mướp già sau mùa thu hoạch vốn chỉ được giữ lại làm giống cho vụ sau hoặc dùng làm vật rửa bát đơn giản. Thế nhưng dưới đôi bàn tay khéo léo và óc thẩm mỹ tinh tế của chị Xa Thị Nga (sinh năm 1990, dân tộc Mường, trú tại thôn Xèo), những sợi xơ mướp mộc mạc ấy đã “hóa thân” thành những bức tranh, bông hoa, chiếc túi hay chiếc mũ độc đáo, vừa thân thiện với môi trường, vừa mang giá trị thẩm mỹ và văn hóa.

Những bó hoa được chị Nga tạo nên từ xơ mướp trở thành món quà xinh xắn được khách ưa chuộng.

Sinh ra và lớn lên ở vùng núi Cao Sơn, tuổi thơ của chị Nga cũng như bao phụ nữ Mường nơi đây gắn liền với nương ngô, sắn. Dù chăm chỉ làm lụng quanh năm nhưng cuộc sống vẫn còn nhiều khó khăn. Không ít phụ nữ trong xã phải rời quê đi làm công nhân, gửi con nhỏ cho ông bà chăm sóc. Những đứa trẻ lớn lên thiếu vắng vòng tay cha mẹ khiến chị nhiều lần trăn trở.

Chị Nga giới thiệu các sản phẩm độc đáo làm từ xơ mướp.

Từ đó, chị Nga luôn nghĩ phải làm điều gì đó để phụ nữ ở quê có việc làm, không phải rời bản đi làm thuê. Ý nghĩ ấy âm thầm lớn dần, chị bắt đầu nghĩ đến chuyện khởi nghiệp. Cơ duyên đến khi chị Nga được tham dự nhiều lớp tập huấn và tham quan các mô hình phát triển kinh tế thông qua hoạt động của các hội, đoàn thể xã.

Trong một lần quan sát những trái mướp già được phơi khô trong vườn, chị nảy ra ý tưởng tận dụng xơ mướp để làm sản phẩm thủ công. Mô hình “Thiết lập chuỗi giá trị của xơ mướp bản địa” ra đời vào năm 2024, từ đó chị mạnh dạn tham gia các cuộc thi khởi nghiệp.

Ban đầu, chị Nga chỉ thực hiện những thử nghiệm nhỏ. Chị mày mò từ khâu trồng mướp, chăm sóc để quả đều và to, đến nghiên cứu cách thu hoạch, phơi, xử lý xơ mướp sao cho bền, sạch và đẹp.

Điều làm nên sự khác biệt của chị Nga chính là con mắt thẩm mỹ và sự tỉ mỉ, từ những sợi xơ mướp thô ráp, chị kiên nhẫn cắt, ghép, nhuộm, tạo hình để cho ra đời nhiều sản phẩm độc đáo.

Những sản phẩm độc đáo từ xơ mướp được tạo nên bằng đôi bàn tay khéo léo của chị Xa Thị Nga.

Tuy nhiên, để làm ra các sản phẩm từ xơ mướp không hề đơn giản. Khác với vải, vốn mềm, phẳng và dễ tạo hình, xơ mướp có kết cấu thô, xốp và không đồng đều nên việc cắt, ghép hay may đều đòi hỏi nhiều công sức và sự khéo léo. Khi xử lý nguyên liệu, người làm phải lựa chọn những quả mướp đạt độ già phù hợp, sau đó phơi khô, làm sạch, ép phẳng rồi mới có thể bắt đầu tạo hình.

Trong quá trình may hay ghép sản phẩm, xơ mướp dễ bị xơ sợi, rách hoặc biến dạng nếu thao tác không cẩn thận. Vì vậy, mỗi công đoạn đều phải làm thủ công, chậm rãi và tỉ mỉ. Chị Nga cho biết, để hoàn thành một chiếc túi, mũ hay một bức tranh từ xơ mướp, người làm phải kiên nhẫn xử lý từng lớp sợi, ghép từng chi tiết nhỏ sao cho vừa chắc chắn vừa đảm bảo tính thẩm mỹ.

Chính sự công phu ấy khiến mỗi sản phẩm xơ mướp không chỉ là một vật dụng thông thường mà còn mang giá trị của một sản phẩm thủ công được chăm chút bằng sự kỳ công và tâm huyết.

Từ ý tưởng ban đầu, chị Nga phát triển sản phẩm theo 4 nhóm chính: Nhóm nghệ thuật gồm tranh vẽ, tranh trang trí từ xơ mướp; nhóm chăm sóc cơ thể như bông tắm, cọ chà lưng, bông rửa mặt; nhóm gia dụng với bông rửa bát, cọ xoong nồi, lót hấp bánh, lót cốc; nhóm phụ kiện như mũ, túi xách, đồ trang trí.

Tất cả đều được làm hoàn toàn thủ công bởi những người phụ nữ Mường ở Cao Sơn. Vì vậy, mỗi sản phẩm mang một nét riêng, độc nhất vô nhị. Chị Nga tâm sự: “Tôi muốn mỗi sản phẩm từ xơ mướp không chỉ là đồ dùng mà còn mang tính nghệ thuật, để khi cầm trên tay, người ta thấy được vẻ đẹp mộc mạc của vùng núi và sự khéo léo của phụ nữ Mường.”

Điều khiến nhiều người xúc động khi đến thăm xưởng nhỏ của chị là góc trưng bày những bức tranh xơ mướp do chính con gái chị sáng tạo. Nói về điều này, chị Nga không giấu được niềm tự hào: “Tôi rất vui khi con gái cũng có đam mê sáng tạo. Nhìn con say mê làm tranh từ xơ mướp, tôi càng tin rằng những thứ giản dị của quê hương vẫn có thể trở thành sản phẩm đẹp và có giá trị.” Những bức tranh ấy còn được khách du lịch yêu thích và chọn làm quà tặng.

Từ những trái mướp già tưởng chừng vô giá trị, cô gái Mường đã tạo nên một chuỗi sản phẩm thân thiện với môi trường, mang đậm dấu ấn văn hóa vùng cao.

Hiện nay, mô hình mang lại cho chị Nga thu nhập hàng chục triệu đồng mỗi tháng. Quan trọng hơn, xưởng nhỏ của chị đã tạo việc làm cho 5 phụ nữ làm việc toàn thời gian với thu nhập từ 3,5 – 6 triệu đồng/tháng, cùng hàng chục lao động thời vụ với thu nhập khoảng 300.000 đồng/ngày. Ngoài ra, chị còn liên kết với 8 hộ gia đình trồng mướp, bao tiêu xơ mướp với giá 5.000 đồng/quả, giúp người dân có thêm thu nhập.

Theo đồng chí Hà Thị Khanh - Chủ tịch Hội Nông dân xã Cao Sơn, mô hình của chị Nga là một điểm sáng trong phát triển kinh tế địa phương. Không chỉ giúp nhiều phụ nữ dân tộc thiểu số có việc làm, tăng thu nhập mà còn góp phần quảng bá văn hóa địa phương đến với du khách.

Hồng Duyên