Thực hiện chính sách đối với người di cư tự do để không ai bị bỏ lại phía sau

Từng rời quê vì thiếu đất sản xuất, nhiều hộ đồng bào Mông di cư tự do đến khu vực Suối Rằm, xã Pà Cò đã có thời gian dài sống ngoài hệ thống quản lý, gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp cận các chính sách an sinh của Nhà nước. Với sự vào cuộc của cấp ủy, chính quyền và các lực lượng chức năng, những “nút thắt” về hộ tịch, cư trú, căn cước công dân từng bước được tháo gỡ, mở ra cơ hội để người dân ổn định cuộc sống và được bảo đảm đầy đủ quyền, lợi ích chính đáng. Đó cũng là hành trình hiện thực hóa chủ trương nhất quán của Đảng và Nhà nước: Không để ai bị bỏ lại phía sau.

Kỳ I: Phía sau cuộc thiên di tìm đất sống

Đôi mắt đã mờ theo năm tháng, nhưng mỗi lần nhắc về quê cũ, bà Giàng Thị Sông (sinh năm 1958) lại lặng người nhìn về phía dãy núi xanh thẫm khuất trong làn mây. Bàn tay gầy guộc, chai sần vì hơn nửa đời người gắn bó với nương rẫy khẽ chỉ về phía xa rồi chậm rãi nói: "Nhà tôi ở bên ấy, bản Hua Noong, xã Tạ Khoa, tỉnh Sơn La. Ở đó, chỉ có đá. Đá trên núi, đá dưới chân, đá cả ngoài nương. Đất ít lắm, làm quanh năm cũng chẳng đủ ăn”. Nụ cười hiền còn vương trên gương mặt người phụ nữ ấy, nhưng phía sau là cả một quãng đời nhọc nhằn.

Câu chuyện của bà Giàng Thị Sông cũng là câu chuyện của hàng chục hộ đồng bào người Mông đang sinh sống ở khu vực Suối Rằm, xã Pà Cò. Họ là những người từng rời quê không phải để tìm miền đất hứa, mà dắt díu nhau đi tìm một nơi còn đất để gieo hạt, để nuôi sống bản thân và gia đình.

Khu vực Suối Rằm, xã Pà Cò - nơi những người Mông từ tỉnh Sơn La di cư về sinh sống cách đây hơn 10 năm.

Từ những triền núi chỉ toàn... đá

Mùa Xuân năm 2015, những hộ dân người Mông đầu tiên ở các huyện Bắc Yên, Mai Sơn, Yên Châu (Sơn La) gùi theo bao ngô giống, ít quần áo cũ cùng những đứa con nhỏ, lặng lẽ vượt núi rời quê. Họ chỉ nghe người quen truyền tai nhau, ở khu vực Suối Rằm thuộc xã Cun Pheo, huyện Mai Châu cũ vẫn còn đất sản xuất nên dắt díu nhau đi. Không ai biết chuyến đi sẽ dừng lại ở đâu, nhưng ai cũng mang theo hy vọng tìm được một nơi có đất để cắm dùi, gieo hạt.

Chuyến di cư đầu tiên ấy có 7 hộ người Mông đi đến khu vực Suối Rằm xã Pà Cò dựng lán sinh sống trên diện tích đất đã được giao cho Công ty TNHH Xuất nhập khẩu Mai Bình quản lý. Những năm sau, số hộ biến động liên tục trước khi ổn định ở 19 hộ với hơn một trăm nhân khẩu.

Nhắc lại những ngày đầu đặt chân đến vùng đất Suối Rằm, nhiều người vẫn nhớ như in cảnh phát cây, dựng lán giữa núi rừng. Những căn lán được ghép vội bằng gỗ rừng, bên trong chỉ có một bếp lửa, ít ngô giống và một niềm hy vọng về một cuộc sống bớt nhọc nhằn. Với họ, điều quý giá nhất khi ấy là nơi đây vẫn còn đất để làm nương.

Hơn 10 năm đã trôi qua nhưng con đường vào Suối Rằm gần như không thay đổi so với khi họ vừa đặt chân đến. Từ trung tâm xã Pà Cò đến khu vực này chỉ hơn 30km, song phải mất gần 2 giờ đồng hồ bám từng con dốc đất dựng đứng. Có đoạn, một bên là vách núi, một bên là vực sâu hun hút. Chính vì nằm giữa lưng chừng núi, quanh năm mây phủ nên người dân quen gọi nơi đây là “bản trên trời”.

Không chỉ xa xôi về địa lý, Suối Rằm từng là nơi còn nhiều khoảng trống về hạ tầng và an sinh. Trong nhiều năm, nhiều người dân chưa có giấy khai sinh, chưa được đăng ký hộ tịch, chưa được cấp căn cước công dân và chưa có thông tin trong Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Điều đó khiến việc tiếp cận các chính sách của Nhà nước gặp không ít khó khăn.

Buổi sáng ở Suối Rằm bình yên với tiếng gà gáy vọng từ sườn núi này sang sườn núi khác, khói bếp bảng lảng bay lên từ những mái nhà gỗ nằm rải rác trên triền núi. Trẻ nhỏ nô đùa trên khoảng sân đất, phụ nữ đeo gùi lên nương, đàn ông chuẩn bị dụng cụ lao động. Nhịp sống ấy không khác nhiều những bản Mông khác ở vùng cao. Chỉ có điều, sau vẻ yên bình ấy là nỗi trăn trở kéo dài nhiều năm về giấy tờ pháp lý, về quyền được thụ hưởng đầy đủ các chính sách an sinh của Nhà nước.

Nếu nhìn Suối Rằm dưới góc độ quản lý, đây là câu chuyện về những hộ dân di cư tự do. Nhưng khi ngồi bên bếp lửa của bà Giàng Thị Sông, nghe kể về những triền núi chỉ toàn đá ở Hua Noong, mới hiểu rằng phía sau mỗi cuộc thiên di là hành trình mưu sinh đầy bất đắc dĩ. Không ai muốn rời bỏ quê hương hay sống ngoài sự quản lý của chính quyền. Điều họ tìm kiếm đơn giản chỉ là một mảnh đất đủ để gieo hạt, nuôi con và gìn giữ cuộc sống.

Trên những triền núi, các hộ người Mông di cư tự do đến phát nương, lập làng tìm kế sinh nhai.

Chính thực tế đó đặt ra bài toán không dễ đối với chính quyền địa phương khi vừa phải bảo đảm kỷ cương trong quản lý đất đai, quản lý dân cư, lại vừa phải bảo đảm quyền và lợi ích chính đáng của những người dân nghèo đã rời quê đi tìm kế sinh nhai. Và cũng từ đây bắt đầu hành trình bền bỉ của cấp ủy, chính quyền cùng các lực lượng chức năng trong việc tháo gỡ từng “nút thắt”, để những người dân Suối Rằm từng bước ổn định cuộc sống và hòa nhập với cộng đồng.

Có đất sống, chưa trọn an cư

Cuộc sống ở Suối Rằm hôm nay vẫn gắn chặt với những sườn núi và nương ngô như hơn 10 năm trước. Người dân vẫn cần mẫn phát nương trồng ngô, trồng lúa, chăn nuôi vài con lợn, con gà để cải thiện cuộc sống. Với họ, mảnh đất đã khai phá không chỉ là tư liệu sản xuất mà còn là điểm tựa để gây dựng tương lai.

Ngồi bên hiên nhà, ông Mùa A Su - một trong những người đến Suối Rằm từ những ngày đầu, vừa mài lại lưỡi dao phát vừa chậm rãi nói: “Người Mông sống nhờ nương. Có nương thì có cái ăn. Không có nương thì phải đi tiếp”.

Trong suốt quá trình giải quyết các vấn đề về di cư tự do, có nhiều đoàn công tác đến Suối Rằm tuyên truyền vận động các hộ đồng bào dân tộc Mông nghiêm chỉnh chấp hành các chính sách pháp luật của Đảng và Nhà nước.

Câu nói mộc mạc ấy nghe qua tưởng rất giản đơn nhưng lại như gói ghém cả lịch sử mưu sinh của bao thế hệ đồng bào Mông. Suốt nhiều năm, cuộc sống du canh, du cư đã trở thành một tập quán. Khi đất cằn, người dân lại tìm đến nơi khác. Không phải vì họ muốn rời bỏ quê hương, mà vì nếu ở lại, cái đói sẽ đeo bám không rời.

Khi đến Suối Rằm, họ đã có nơi dựng nhà, có đất để gieo trồng, nhưng cuộc sống vẫn chưa thể gọi là ổn định. Trong nhiều năm, việc thiếu hộ tịch và giấy tờ tùy thân khiến không ít người gặp khó khăn khi tiếp cận các chính sách an sinh của Nhà nước.

Việc giải quyết vấn đề di cư tự do từng là bài toán không hề đơn giản đối với cấp ủy, chính quyền địa phương.

Nhiều năm trước, mỗi khi nhắc đến Suối Rằm, người ta thường nói đến câu chuyện đất đai, quản lý cư trú. Ít ai biết rằng, phía sau đó là những nỗi lo rất đời thường của những bậc cha mẹ khi con đến tuổi đi học nhưng chưa đủ giấy tờ. Là sự lúng túng của người già mỗi lần cần khám, chữa bệnh hoặc thực hiện các thủ tục hành chính. Không ít người dù đã sinh sống ở Suối Rằm hơn mười năm vẫn không thực sự yên tâm vì chưa được bảo đảm đầy đủ các quyền lợi của một công dân.

Trong quá trình giải quyết tình trạng di cư tự do, các đoàn công tác của tỉnh, huyện và xã đã nhiều lần đến Suối Rằm tuyên truyền, vận động bà con chấp hành các quy định của pháp luật, đồng thời rà soát thông tin, hướng dẫn người dân hoàn thiện hồ sơ hộ tịch, hộ khẩu và các giấy tờ liên quan.

Qua những lần gặp gỡ, điều khiến cán bộ địa phương trăn trở là mong muốn lớn nhất của người dân không phải các khoản hỗ trợ trước mắt, thứ họ nhắc đến nhiều nhất lại là... đất. Đất để dựng nhà, trồng ngô, để con cháu sau này không phải tiếp tục rời quê như cha mẹ.

Đó cũng là lý do khi địa phương triển khai phương án bố trí khu tái định cư, nhiều hộ dân vẫn còn băn khoăn. Không phải họ không muốn chuyển đến nơi ở mới, điều họ lo lắng là liệu nơi ấy có đủ đất sản xuất để tiếp tục cuộc sống hay không. Với người Mông, có đất sản xuất đồng nghĩa với có sinh kế. Và có sinh kế mới có thể an cư.

Thực tế ấy cho thấy, giải quyết vấn đề di cư tự do chưa bao giờ chỉ là câu chuyện quản lý dân cư hay bố trí nơi ở. Đó còn là bài toán về sinh kế, về tập quán sản xuất, về việc bảo đảm quyền lợi chính đáng của người dân và tạo điều kiện để họ từng bước hòa nhập, ổn định cuộc sống.

Muốn người dân yên tâm gắn bó với nơi ở mới, trước hết phải giúp họ có đầy đủ giấy tờ pháp lý để được thụ hưởng các chính sách của Đảng và Nhà nước. Đó cũng là bước khởi đầu quan trọng để những người từng nhiều năm sống ngoài hệ thống quản lý chính thức được ghi nhận đầy đủ về nhân thân, được bảo đảm quyền công dân và mở ra cơ hội xây dựng cuộc sống ổn định.

Kỳ II: Để những phận người không còn vô danh

Mạnh Hùng