Về vùng đất phụ nữ “ăn với chồng nửa bữa...”

Từ bao đời nay, vùng đất bán sơn địa Tam Nông cũ nổi tiếng với loại “vàng đen” là nhựa sơn ta. Nơi đây còn lưu truyền một câu ca quen thuộc mà hầu như người phụ nữ ở các xã Thọ Văn, Dị Nậu, Xuân Quang, Văn Lương (cũ) đều thuộc nằm lòng: “Ăn với chồng nửa bữa, ngủ với chồng nửa đêm”. Đó không phải lời than thở, mà là sự đúc kết chân thực về nhịp sống đặc biệt của những người phụ nữ gắn bó với nghề cắt sơn suốt bao nhiêu năm qua.

Hơn 40 năm thức dậy lúc nửa đêm

Mỗi khi vào vụ cắt sơn, khi cả vùng đồi Thọ Văn vẫn còn im lặng trong màn sương đêm, căn nhà của chị Hà Thị Xuân (59 tuổi) lại sáng đèn khi đồng hồ điểm hơn 1 giờ sáng. Chị khẽ trở mình, rón rén bước ra khỏi nhà để không làm thức giấc cả gia đình đang ngủ say sau một ngày lao động vất vả.

Những ngôi nhà chìm trong màu xanh ngút mắt của hàng trăm ha sơn ở Thọ Văn hôm nay.

Bao nhiêu năm nay, chiếc đồng hồ sinh học của người phụ nữ làm nghề cắt sơn vẫn đều đặn như vậy. Vội vàng ăn miếng cơm nguội cho có sức leo đồi, chị cười hiền: “Ăn để có sức làm thôi, chứ giờ này cũng khó nuốt. Nghề này là vậy, bữa tối chỉ ăn cùng chồng được một lúc, còn bữa sáng thì bao năm nay vẫn lặng lẽ một mình”.

Đôi bàn tay vàng như nghệ cũng những vết sứt sẹo khi đi cắt sơn của người phụ nữ Thọ Văn.

Mặc bộ quần áo bảo hộ dày, quấn xà cạp kín chân, đội đèn pin, tay cầm dao cắt sơn chuyên dụng, bên hông đeo chiếc giỏ tre đựng hàng trăm chiếc chóc để hứng nhựa, chị dắt chiếc xe máy cũ hướng lên những đồi sơn đen thẫm.

Tại xã Thọ Văn - vùng có diện tích trồng sơn lớn nhất huyện Tam Nông cũ, nhịp sống ấy đã gắn bó với nhiều thế hệ. Ngoài những ngày mưa bão, phần lớn phụ nữ trong độ tuổi lao động đều rời nhà trước 2 giờ sáng và trở về khi mặt trời đã lên cao.

Do đặc tính sinh học của cây sơn ta, nhựa chỉ chảy nhiều và đạt chất lượng tốt nhất khi trời còn mát, sương chưa tan và chưa có ánh nắng mặt trời. Khi ánh nắng chiếu vào thân cây, nhựa sẽ nhanh chóng đặc lại, sản lượng giảm đáng kể và chất lượng cũng không còn như ban đầu, mất giá trị xuất khẩu.

Đồi sơn nhà chị Xuân hiện có hơn 4.000 gốc, nên mỗi đêm để cắt hết diện tích là công việc vô cùng vất vả.

Trên những triền đồi ở Dị Nậu, ánh đèn pin của người cắt sơn thấp thoáng giữa màn đêm như những con đom đóm. Đôi tay chị Xuân thoăn thoắt gạt lớp vỏ cũ, khéo léo khía một đường hình chữ V trên thân cây. Chỉ ít phút sau, dòng nhựa trắng sữa bắt đầu rỉ ra, chị nhanh tay gắn chiếc chóc bằng tôn vào dưới vết cắt để hứng từng giọt nhựa. “Cắt sơn phải thật nhẹ tay, vừa đủ chạm tới mạch nhựa. Khía sâu quá cây sẽ bị tổn thương, còn nông quá thì nhựa không chảy”, chị Xuân kể về quy trình lấy nhựa sơn ta.

Mỗi cây chỉ cho một lượng nhựa rất ít trong một đêm, vì vậy, để thu được một ki-lô-gam nhựa, người thợ phải leo bộ nhiều cây số, đi qua hàng nghìn gốc sơn trên những quả đồi rộng. Địa hình đồi sơn ở Dị Nậu vốn nhiều dốc và sỏi đá nên việc đi lại cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Có những lần sơ ý trượt chân, chị ngã giữa sườn đồi, thùng đựng nhựa vỡ, nhựa bám vào quần áo và da gây bỏng rát, cực nhọc vô cùng.

Những chiếc chóc làm bằng tôn được sử dụng để lấy nhựa sơn.

Làng Thọ Xuyên - làng gốc của xã Thọ Văn cũ vốn là thủ phủ của cây sơn. Thế hệ của chị, mới 15-16 tuổi đầu đã phải theo cha mẹ hằng đêm lên đồi cắt sơn. Gia đình có hơn 1 ha sơn ta với gần 4.000 cây nên càng vất vả. Chị kể: “Đi cắt sơn phải mang theo bó hương muỗi cắm vào chiếc lon treo sau lưng. Muỗi trên đồi nhiều lắm, không cẩn thận là chân, tay sưng hết”.

Người cắt sơn phải đeo găng tay, tỉ mỉ khía từng đường trên thân cây rồi cắm chiếc chóc hứng nhựa.

Nghề cắt sơn cũng tiềm ẩn nhiều nguy hiểm. Chỉ một chút bất cẩn, con dao sắc có thể gây ra những vết thương sâu. “Bây giờ thì không chỉ phụ nữ làm nghề này nữa, nhiều người chồng cũng cùng vợ lên đồi từ sáng sớm nên đỡ vất vả hơn trước”, chị Xuân nói rồi nhìn về phía chồng đang lụi cụi sắp xếp những thùng nhựa sơn chưa bán vì giá thị trường đang giảm.

Nỗi ám ảnh khi bị “sơn ăn”

Với những người làm nghề sơn, nỗi lo lớn nhất là hiện tượng người dân vẫn quen gọi là “sơn ăn”. Nhựa sơn ta chứa các hoạt chất có thể gây dị ứng mạnh đối với da. Người mới làm nghề hoặc cơ địa nhạy cảm chỉ cần tiếp xúc với nhựa sơn, thậm chí đi qua vườn sơn cũng có thể bị sưng mặt, ngứa rát hoặc nổi mẩn.

Nhựa sơn sau khi được thu hoạch được chứa trong các thùng nhựa, mỗi thùng 20 lít chờ được giá sẽ bán cho thương lái.

Ngay cả những người đã gắn bó nhiều năm với nghề cũng khó tránh khỏi đôi bàn tay đen sạm, thô ráp và chi chít vết sẹo. Khi nhựa bám vào da, việc làm sạch rất khó, thường phải dùng dầu hỏa hoặc lá chuối khô chà nhẹ nhiều lần. Chị Hoàng Thị Lan, xã Thọ Văn đưa bàn tay đen sạm vì nhựa sơn cho chúng tôi xem, chị cho biết: “Ngày trẻ tay tôi cũng trắng lắm. Có thời điểm bị “sơn ăn” khắp người, phải điều trị khá lâu. Người xưa vẫn nói “Sơn ăn tùy mặt, ma bắt tùy người”, ai gắn bó được với nghề thì mới bền bỉ theo được cây sơn”.

Đây là chiếc thâu, đan bằng tre trước đây dùng để đựng nhựa sơn, nay đã được thay thế bằng các thùng nhựa.

Ở các vùng Xuân Quang, Văn Lương (cũ), còn lưu truyền những câu chuyện dở khóc dở cười về những cô dâu mới về làm dâu vùng sơn. Nhiều cô gái thành phố hoặc vùng khác về đây, ngày đầu ra vườn phụ mẹ chồng đã bị “sơn ăn”, phải nhập viện dị ứng điều trị nhiều ngày. Thế nhưng, vì sinh kế, họ cũng dần thích nghi và trở thành những người thợ cắt sơn thành thạo.

Các bậc cao niên ở Văn Lương kể rằng, câu ca “ăn với chồng nửa bữa, ngủ với chồng nửa đêm” đã có từ thời Pháp thuộc, khi nhựa sơn bắt đầu được xuất khẩu. Ban đêm phụ nữ đi cắt sơn, ban ngày vẫn lo việc đồng áng và gia đình nên nhịp sinh hoạt luôn khác với chồng con. Chị Thắm ở Thọ Văn tâm sự: “Có những đợt vào vụ, hai vợ chồng chỉ gặp nhau lúc chập tối, ăn vội bữa cơm rồi ai cũng chuẩn bị cho công việc của mình. Khoảng 2 giờ sáng, khi cả nhà còn ngủ thì tôi đã lên đồi”.

Nhưng chính sự hy sinh thầm lặng, chịu thương, chịu khó ấy của người phụ nữ lại là bệ đỡ vững chắc cho kinh tế gia đình. Nhựa sơn ta Phú Thọ có giá trị kinh tế rất cao nhờ độ kết dính vượt trội, được dùng để làm sơn mài mỹ nghệ cao cấp hoặc phục vụ các ngành công nghiệp đóng tàu, chế tạo phao. Từ những giọt nhựa sơn thấm đẫm mồ hôi của người mẹ, người vợ... biết bao ngôi nhà khang trang đã mọc lên, biết bao đứa trẻ vùng đồi Tam Nông cũ đã tốt nghiệp đại học, đổi đời.

Mặc dù vất vả, gian truân nhưng phụ nữ ở Thọ Văn, Dị Nậu, Xuân Quang, Văn Lương... vẫn gắn bó với cây sơn. Với họ, cây sơn không chỉ là sinh kế mà đã trở thành một phần máu thịt, thành cái nghiệp gắn liền với định mệnh của người phụ nữ đất trung du.

Trung tâm Khuyến nông tỉnh đã hỗ trợ người dân trồng cây sơn giống mới, cho năng suất cao và một phần phân bón để chăm cây sơn trên đồi vùng Thọ Văn.

Dù hiện nay, thị trường có nhiều biến động với sự xuất hiện của các loại sơn công nghiệp, sơn hóa chất giá rẻ, nhưng nhựa sơn ta Tam Nông vẫn giữ vững vị thế độc tôn của mình ở phân khúc mỹ nghệ cao cấp. Người phụ nữ vùng sơn giờ đây đã biết áp dụng khoa học, kỹ thuật, biết cách bảo hộ lao động tốt hơn để giảm thiểu việc "sơn ăn" và nâng cao năng suất. Nhiều hộ gia đình đã thành lập các tổ hợp tác thu mua và sơ chế nhựa sơn trực tiếp, giúp người dân không còn bị thương lái ép giá.

Rời vùng đất bán sơn địa, nơi thủ phủ của cây sơn khi ánh nắng mặt trời đã chan hòa trên những vạt đồi sơn xanh ngắt, bắt gặp những người phụ nữ đang trở về nhà với chiếc thùng đầy ắp nhựa sơn trắng ngần. Khuôn mặt họ hằn rõ nét mệt mỏi sau một đêm không ngủ, nhưng ánh mắt lại lấp lánh niềm vui. Câu ca “Ăn với chồng nửa bữa, ngủ với chồng nửa đêm” không chỉ nói lên sự nhọc nhằn của nghề cắt sơn mà còn là biểu tượng cho đức hy sinh, sự tần tảo và sức bền bỉ của người phụ nữ vùng đất sơn.

Quốc Hội