Tiếng thoi khắc khoải giữa đại ngàn - Kỳ 3: Đánh thức tiếng thoi

Điều người dân xã Xuân Đài trăn trở không chỉ là lưu giữ vài chiếc khung cửi hay những tấm thổ cẩm cũ, mà là làm thế nào để tiếng thoi lại trở thành âm thanh quen thuộc trong mỗi nếp nhà sàn. Bởi một di sản chỉ thực sự có sức sống khi được cộng đồng thực hành, trao truyền và tiếp tục sáng tạo trong đời sống đương đại.

Giữ hồn di sản

Nghề thủ công truyền thống dệt thổ cẩm của người Mường ở Xuân Đài được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia là sự ghi nhận xứng đáng đối với những giá trị văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Song, danh hiệu chỉ là điểm khởi đầu. Nếu những người biết mắc sợi, luồn go, đưa thoi ngày một ít đi, nếu lớp trẻ không còn mặn mà với nghề, thì di sản nguy cơ chỉ còn hiện diện trong các phòng trưng bày hay những bộ hồ sơ lưu trữ.

Thực tiễn ở nhiều địa phương cho thấy, những di sản được bảo tồn thành công đều bắt nguồn từ vai trò chủ thể của cộng đồng. Hát Xoan Phú Thọ từng đứng trước nguy cơ mai một. Nhưng nhờ sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, các ngành, các nghệ nhân và người dân, loại hình nghệ thuật này được hồi sinh, trở thành sản phẩm văn hóa đặc sắc của quê hương Đất Tổ. Giá trị của Hát Xoan hôm nay không chỉ nằm ở danh hiệu quốc tế, mà quan trọng hơn là vẫn được trao truyền trong các phường Xoan, trường học và đời sống cộng đồng. Đó là kinh nghiệm đáng suy ngẫm đối với nghề dệt thổ cẩm của người Mường ở Xuân Đài.

Bà Sa Thị Tâm hướng dẫn du khách trải nghiệm trang phục truyền thống người Mường.

Muốn tiếng thoi ngân vang trở lại, nghề dệt phải được đặt trong chính không gian đã nuôi dưỡng nó. Không gian ấy không chỉ là những cuộc trưng bày hay trình diễn ngắn ngày, mà là các bản Mường, những ngôi nhà sàn, các lễ hội truyền thống và sinh hoạt thường nhật của đồng bào. Chỉ khi người dân trực tiếp làm nghề, tự hào về nghề và có thể sống bằng nghề, di sản mới có thể hồi sinh bền vững.

Đại hội XIV của Đảng khẳng định quan điểm phát triển văn hóa ngang tầm với kinh tế, chính trị và xã hội; coi văn hóa là nguồn lực nội sinh, động lực quan trọng cho phát triển bền vững. Nghề dệt thổ cẩm của người Mường không chỉ là một nghề thủ công truyền thống, mà còn có thể trở thành một nguồn lực văn hóa đặc sắc, góp phần phát triển du lịch cộng đồng, công nghiệp văn hóa và kinh tế địa phương. Muốn vậy, tư duy bảo tồn cũng cần thay đổi. Không chỉ dừng ở việc gìn giữ những giá trị vốn có, mà phải tạo điều kiện để di sản tiếp tục sống, thích ứng với đời sống hiện đại mà vẫn giữ được bản sắc.

Những năm qua, cùng với việc lập hồ sơ đề nghị ghi danh di sản, chính quyền địa phương và ngành Văn hóa đã tổ chức nhiều lớp truyền dạy nghề cho phụ nữ và thanh thiếu niên người Mường. Các nghệ nhân như bà Sa Thị Tâm, Hà Thị Dây, Sa Thị Đoàn vẫn kiên trì hướng dẫn từng công đoạn, từ mắc khung, căng sợi đến tạo hoa văn. Mỗi lớp học không chỉ truyền kỹ năng dệt, mà còn truyền cả tình yêu với bản sắc văn hóa dân tộc.

Ở Xuân Đài hiện có hàng trăm phụ nữ được truyền nghề, thành thạo dệt thổ cẩm.

Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy, truyền nghề mới chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ để giữ chân lớp trẻ chính là tạo được sinh kế bền vững từ nghề truyền thống. Nếu người học nghề không có việc làm, sản phẩm làm ra không tìm được thị trường tiêu thụ, thì những lớp truyền dạy, dù được tổ chức công phu đến đâu cũng khó tạo nên sự tiếp nối giữa các thế hệ. Muốn bảo tồn thành công, nghề dệt phải bước ra khỏi phạm vi của một hoạt động gìn giữ văn hóa đơn thuần để trở thành một ngành nghề có khả năng tạo thu nhập, đóng góp cho phát triển kinh tế và nâng cao đời sống của người dân.

Chính vì vậy, bảo tồn và phát huy giá trị di sản là hai mặt của một quá trình thống nhất. Khi người dân sống được bằng nghề, nghệ nhân được tôn vinh, lớp trẻ nhìn thấy tương lai từ nghề truyền thống, thì tiếng thoi sẽ không chỉ trở lại trong các dịp trình diễn, mà sẽ tiếp tục ngân vang trong nhịp sống thường ngày của bản Mường.

Từ di sản đến sinh kế

Điều mà các nghệ nhân ở Xuân Đài mong mỏi không phải là những lời ngợi khen dành cho các tấm thổ cẩm, mà là một ngày, người dân có thể sống bằng chính nghề truyền thống của mình. Bởi chỉ khi mang lại thu nhập ổn định, nghề dệt mới đủ sức giữ chân người trẻ và tạo động lực để các thế hệ tiếp nối.

Đồng chí Lê Thảo - Bí thư Đảng ủy xã Xuân Đài khẳng định: “Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã lần thứ I, nhiệm kỳ 2025-2030 đã xác định bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống là nhiệm vụ trọng tâm, xuyên suốt. Điều quan trọng nhất hiện nay không chỉ là bảo tồn nghề dệt thổ cẩm, mà phải tạo được sức sống mới cho di sản. Thực tiễn ở nhiều địa phương cho thấy, chỉ khi hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, di sản mới có thể tồn tại bền vững. Nếu sản phẩm truyền thống chỉ dừng lại ở trưng bày thì rất khó giữ nghề. Nhưng khi trở thành sản phẩm văn hóa gắn với du lịch, thị trường và nhu cầu của cuộc sống hiện đại, người làm nghề sẽ có thêm thu nhập, nghệ nhân có thêm động lực để truyền nghề, còn lớp trẻ cũng nhìn thấy cơ hội để tiếp nối”.

Theo Bí thư Đảng ủy xã Xuân Đài, địa phương đang chuyển từ tư duy “giữ nghề” sang “phát triển nghề”. Giá trị của thổ cẩm không chỉ nằm ở kỹ thuật dệt hay những hoa văn truyền thống, mà còn ở câu chuyện về lịch sử, phong tục, tín ngưỡng và đời sống của đồng bào Mường được gửi gắm trong mỗi sản phẩm. Khi những câu chuyện được kể bằng ngôn ngữ của du lịch, thiết kế sáng tạo và các nền tảng truyền thông hiện đại, mỗi chiếc khăn, tấm vải hay chiếc túi thổ cẩm sẽ trở thành một “đại sứ văn hóa”, góp phần quảng bá hình ảnh vùng đất và con người Xuân Đài.

Đó cũng là hướng đi phù hợp với chủ trương của Đảng về phát triển các ngành công nghiệp văn hóa. Trong bối cảnh nhu cầu trải nghiệm văn hóa bản địa ngày càng tăng, nghề dệt thổ cẩm hoàn toàn có thể trở thành một sản phẩm du lịch đặc sắc. Đến với Xuân Đài, du khách không chỉ mua một tấm thổ cẩm mà còn được trực tiếp nghe nghệ nhân kể chuyện về nghề, tự tay mắc sợi, đưa thoi, dệt những đường chỉ đầu tiên và mang về một sản phẩm gắn với trải nghiệm của mình. Chính những giá trị chân thực ấy sẽ tạo nên sức hấp dẫn mà sản phẩm công nghiệp không thể thay thế.

Học sinh Trường Tiểu học Tân Sơn trải nghiệm nghề dệt thổ cẩm.

Cùng với phát triển du lịch cộng đồng, việc xây dựng thương hiệu cho thổ cẩm Mường Xuân Đài cũng cần được quan tâm. Từ những sản phẩm truyền thống, địa phương có thể phát triển các dòng quà tặng du lịch, sản phẩm OCOP, đồ lưu niệm và các sản phẩm ứng dụng trong đời sống hiện đại, phù hợp với thị hiếu của người tiêu dùng nhưng vẫn giữ được bản sắc văn hóa dân tộc. Khi mỗi sản phẩm mang theo câu chuyện về con người, về bản Mường và về lịch sử của làng nghề, giá trị của nó sẽ không chỉ được tính bằng giá thành nguyên liệu hay công lao động, mà còn bằng giá trị văn hóa được kết tinh trong từng đường dệt.

Cùng với đó, chuyển đổi số cũng mở ra những cơ hội mới cho các làng nghề truyền thống. Việc quảng bá sản phẩm trên các nền tảng số, kết nối với sàn thương mại điện tử, xây dựng hình ảnh làng nghề trên môi trường trực tuyến hay ứng dụng công nghệ trong quản lý và giới thiệu sản phẩm sẽ giúp thổ cẩm Xuân Đài tiếp cận thị trường rộng lớn hơn, vượt ra ngoài phạm vi của những phiên chợ hay các hội chợ triển lãm.

Để làm được điều đó, rất cần sự liên kết giữa nghệ nhân, hợp tác xã, doanh nghiệp, nhà thiết kế, ngành du lịch và các cơ sở đào tạo nhằm hình thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh, từ bảo tồn kỹ thuật truyền thống đến phát triển sản phẩm, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường tiêu thụ. Khi các mắt xích được kết nối đồng bộ, nghề dệt sẽ không chỉ được bảo tồn mà còn có cơ hội phát triển trong dòng chảy của kinh tế sáng tạo.

Trong không gian phát triển mới sau khi hợp nhất, tỉnh Phú Thọ có điều kiện thuận lợi để xây dựng những sản phẩm văn hóa mang tầm vóc vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ. Với 33 dân tộc cùng sinh sống và kho tàng di sản phong phú, đây là cơ hội để hình thành các tuyến du lịch văn hóa đặc sắc.

Sau sáp nhập, xã Xuân Đài có điểm du lịch nổi tiếng Vườn Quốc gia Xuân Sơn thu hút đông đảo du khách. Xóm Vượng và xóm Chiềng có nghề dệt thổ cẩm truyền thống nằm trên trục đường kết nối giữa Khu Di tích lịch sử Đền Hùng, Khu du lịch nghỉ dưỡng nước khoáng nóng Thanh Thủy và Vườn Quốc gia Xuân Sơn. Đây là lợi thế lớn để nghề dệt thổ cẩm của người Mường Xuân Đài trở thành một sản phẩm du lịch giàu giá trị, góp phần làm phong phú bản sắc văn hóa Đất Tổ và tạo thêm sinh kế cho đồng bào vùng cao.

Thổ cẩm của người Mường Xuân Đài có tiềm năng trở thành sản phẩm du lịch giá trị, góp phần làm phong phú bản sắc văn hóa Đất Tổ, tạo sinh kế cho đồng bào vùng cao.

Hành trình đánh thức tiếng thoi vì thế sẽ không dừng lại ở việc khôi phục một nghề thủ công truyền thống. Xa hơn, đó là hành trình đánh thức những giá trị văn hóa đang tiềm ẩn, biến di sản thành nguồn lực phát triển, để mỗi tấm thổ cẩm tiếp tục kể câu chuyện về bản Mường bằng một ngôn ngữ mới - ngôn ngữ của sáng tạo, hội nhập và phát triển bền vững.

Rời Xuân Đài, trong tâm trí chúng tôi vẫn đọng lại hình ảnh những chiếc khung cửi lặng lẽ dưới nếp nhà sàn, những con thoi đã nhẵn bóng theo năm tháng và ánh mắt đau đáu của những nghệ nhân cả đời gắn bó với nghề. Những thanh gỗ ấy vẫn đang chờ những đôi bàn tay cần mẫn trở về. Những cuộn chỉ vẫn chờ được nối tiếp. Và tiếng thoi, âm thanh từng làm nên nhịp sống của bản Mường suốt bao đời, vẫn đang chờ được đánh thức.

Ngày tiếng thoi lại ngân vang giữa đại ngàn sẽ không chỉ là ngày một làng nghề hồi sinh. Đó sẽ là ngày một phần hồn cốt của văn hóa Mường tiếp tục được dệt nên trong nhịp sống hôm nay, để truyền lại cho mai sau bằng chính những sắc màu bền bỉ của quê hương Đất Tổ.

Cao Khôi