Ấn tượng bánh giầy Tết Mông

Trong cái lạnh rất riêng của Tết vùng cao xã Pà Cò, chỉ cần được ngồi bên bếp lửa hồng, đưa hai bàn tay hơ ấm và chậm rãi thưởng thức chiếc bánh giầy thơm dẻo, người ta thấy mùa Xuân như đến sớm hơn. Giữa mênh mang núi rừng, vị nếp nương quyện khói bếp và tiếng cười nói rộn ràng tạo nên một cảm giác ấm áp rất khó quên - cái ấm không chỉ của lửa mà còn của tình người, của phong tục, tập quán đã được gìn giữ qua bao thế hệ.

Bánh giầy được giã khi cơm còn đang nóng. Khi bánh đã dẻo nhuyễn, bánh được chia thành những phần nhỏ, tròn đều.

Bánh giầy là món bánh không thể thiếu trong Tết cổ truyền của người Mông. Nhưng điều khiến nhiều người lần đầu đến bản ấn tượng nhất lại là khoảnh khắc cầm trên tay chiếc bánh tưởng chừng cứng như đá. Trong cái lạnh của vùng cao, bánh giầy mới giã để ngoài trời nhanh chóng rắn lại, nhưng chỉ cần đặt lên than củi hồng hoặc rán qua chảo nóng, bánh mềm ra, dẻo quánh, tỏa mùi thơm rất riêng. Sự biến đổi giản dị ấy khiến không ít du khách ngạc nhiên, thích thú, như vừa được chứng kiến một “phép màu” của ẩm thực núi rừng.

Tôi đã có nhiều dịp xem người Mông làm bánh giầy trong những ngày Tết và cảm nhận rõ ràng rằng, đằng sau món bánh mộc mạc là cả một không gian văn hóa cộng đồng. Bánh giầy không chỉ để ăn mà còn để gắn kết.

Những người đàn ông khỏe mạnh thường đảm nhiệm phần việc giã bánh.

Nguyên liệu làm bánh giầy là thứ gạo nếp nương thơm, dẻo được người Mông trồng trên những thửa ruộng tốt nhất. Từ chiều 30 Tết (ngày cuối cùng của tháng 11 âm lịch), hầu như nhà nào cũng đồ những mẻ xôi thật lớn để chuẩn bị giã bánh. Bánh được làm nhiều để dâng lễ cúng và đủ dùng trong suốt cả tháng ăn Tết - khoảng thời gian quan trọng nhất trong năm, khi con cháu sum họp, khi mọi điều cũ được gác lại để đón điều mới mẻ, tốt lành.

Giã bánh giầy là công việc đòi hỏi sức khỏe và sự phối hợp nhịp nhàng. Những người đàn ông khỏe mạnh, lực lưỡng đảm nhiệm phần việc nặng nhọc này. Họ tập hợp thành từng nhóm, khoảng chục người, thay nhau giã. Giã xong nhà này lại sang nhà khác, tạo nên không khí Tết rộn ràng khắp bản. Tiếng chày giã vang lên đều đặn giữa núi rừng, hòa cùng tiếng nói cười, như nhịp điệu riêng của mùa Xuân vùng cao.

Người phụ nữ Mông khéo léo nặn bánh.

Phụ nữ Mông cũng tham gia giã bánh, chủ yếu để góp vui, bởi bánh phải được giã khi cơm còn đang nóng, vừa bắc ra và phải giã liên tục. Nếu để nguội, bánh sẽ khô cứng, khó dẻo nhuyễn. Người giã phải dồn lực để chày xuyên qua độ dẻo của bánh, chạm xuống đáy cối gỗ, tạo nên những tiếng “cộp, cộp” chắc nịch - dấu hiệu của một mẻ bánh đạt yêu cầu.

Khi bánh đã dẻo nhuyễn, công đoạn nặn bánh bắt đầu. Bánh được chia thành những phần nhỏ, tròn đều và gói trong lá chuối. Người nặn bánh thường bôi lên tay lòng đỏ trứng gà đã được dằm nhuyễn để bánh không dính tay, không bết lá và có độ bóng đẹp. Những thao tác tưởng chừng giản đơn ấy lại thể hiện sự tinh tế, kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ của người Mông.

Bánh giầy không thể thiếu trong nghi lễ cúng ngày Tết của người Mông.

Ngày nay, bánh giầy không chỉ hiện diện trong những căn bếp ngày Tết mà còn trở thành một phần của trải nghiệm du lịch cộng đồng. Ở một số điểm du lịch tại bản Mông, du khách được trực tiếp tham gia giã bánh, nặn bánh và thưởng thức bánh giầy nóng ngay bên bếp lửa. Tiêu biểu như tại homestay của Giàng A La, nơi hoạt động giã bánh giầy được giữ gần như nguyên vẹn phong tục truyền thống.

Chia sẻ về điều này, anh Giàng A La cho biết, với người Mông, bánh giầy là biểu tượng của sự no đủ, may mắn và đoàn kết. “Tôi muốn du khách đến đây không chỉ ăn bánh mà còn hiểu vì sao người Mông coi việc giã bánh là chuyện của cả cộng đồng. Khi cùng nhau giã bánh, cùng ngồi bên bếp lửa, người lạ cũng thành quen, thành thân”, anh A La nói. Theo anh, giới thiệu phong tục làm bánh giầy cho du khách cũng là cách để văn hóa Tết Mông được lan tỏa một cách tự nhiên, chân thực, không phô trương.

Sự chân thực ấy khiến nhiều du khách xúc động. Lần đầu đón Tết ở bản Mông, chị Trần Thị Anh, du khách đến từ Hà Nội chia sẻ: “Tôi từng ăn bánh giầy nhiều nơi, nhưng đây là lần đầu được tự tay cầm chày giã bánh, nghe tiếng chày vang giữa núi rừng và ăn bánh nóng ngay bên bếp lửa. Tết ở đây không ồn ào, nhưng rất ấm và rất nhớ”. Với chị, trải nghiệm ấy không đơn thuần là du lịch, mà là dịp để chạm vào đời sống văn hóa thực sự của đồng bào Mông.

Thi giã bánh giầy trong lễ hội Gầu Tào truyền thống của người Mông Pà Cò.

Đặc biệt, trong dịp lễ hội Gầu Tào - lễ hội truyền thống quan trọng của người Mông, năm nào cũng tổ chức thi giã bánh giầy giữa các bản. Tiếng chày giã bánh vang lên rộn ràng, thu hút đông đảo người dân và du khách. Nội dung thi không chỉ tạo không khí vui tươi ngày xuân mà còn góp phần gìn giữ, lan tỏa phong tục đẹp đã ăn sâu vào đời sống cộng đồng.

Lễ hội Gầu Tào năm 2026 sẽ được tổ chức trong 2 ngày 30 - 31/1.

Giữa nhịp sống hiện đại, bánh giầy Tết Mông vẫn giữ nguyên hương vị mộc mạc, bền bỉ như chính con người nơi bản cao. Trong cái lạnh của mùa Xuân vùng núi, chiếc bánh giầy dẻo thơm không chỉ làm ấm lòng người thưởng thức, mà còn để lại ấn tượng sâu đậm về một nền văn hóa giàu bản sắc - nơi mỗi tiếng chày giã bánh vang lên là một nhịp đập của mùa Xuân, của sự sum vầy và của niềm tin vào những điều tốt đẹp đang đến.

Hồng Duyên