Bưởi Sửu Chí Đám - Tinh túy từ phù sa cổ bên dòng Lô giang

Chẳng ai còn nhớ giống bưởi Sửu có mặt ở Chí Đám từ bao giờ. Nhưng ở mảnh đất ven sông Lô này, từ thuở xa xưa, bưởi Sửu từng là sản vật tiến Vua của vùng Đất Tổ. Trong mỗi mùa Giỗ Tổ Hùng Vương, người dân lại chọn những quả bưởi đẹp nhất, thơm nhất để dâng lên Vua Hùng như một nghi thức mang ý nghĩa tri ân tổ tiên và tự hào về tinh túy hương vị quê nhà.

Với 30 gốc bưởi Sửu lâu năm, gia đình ông Đỗ Quốc Đoàn ở khu Chí, xã Chí Đám có nguồn thu lên tới 130 triệu đồng mỗi vụ

Theo đồng chí Lê Phi Sơn - Phó Chủ tịch UBND xã Chí Đám, vùng Đoan Hùng (cũ) nổi tiếng với 2 dòng bưởi là bưởi Sửu Chí Đám và bưởi Bằng Luân. Trong đó, bưởi Sửu Chí Đám là giống cổ, từng là sản vật tiến Vua nhờ hương thơm đặc trưng, vị ngọt mát và độ mọng nước.

Qua nhiều thăng trầm, cây bưởi Sửu từng có thời bị “lãng quên”. Nhưng từ các chương trình khuyến nông quốc gia, tỉnh Phú Thọ đã từng bước phục tráng, đưa Bưởi Sửu trở lại với vai trò cây trồng chủ lực của người dân Chí Đám. “Năm 2013, khi giống bưởi Sửu được phục tráng và giao cho các hộ dân trồng, canh tác, ai nấy đều mừng lắm”, ông Đỗ Quốc Đoàn, một trong những hộ đầu tiên tham gia dự án phục tráng giống bưởi Sửu ở khu Chí nhớ lại. Gia đình ông có 4 sào trồng 50 cây bưởi Sửu. Hiện nay, có 30 cây bưởi Sửu lâu năm cho thu hoạch ổn định. Vụ bội thu nhất, gia đình ông thu về 130 triệu đồng, tương đương với trên 30 triệu đồng/sào, con số đáng kể đối với một hộ thuần nông.

Không riêng nhà ông Đoàn, cả khu Chí có khoảng 200 hộ thì có 70% số hộ trồng bưởi Sửu. Còn khu Đám có 150 hộ, thì có khoảng 40% số hộ dân gắn bó với cây bưởi Sửu. Nhiều gia đình nổi tiếng trồng nhiều bưởi Sửu như ông Đỗ Tiến Đại với 70 cây; ông Đỗ Hữu Thọ 90 cây; ông Nguyễn Đức Hoạch 45 cây; ông Nguyễn Minh Mạnh 40 cây; ông Đỗ Chính Chương 50 cây; ông Phùng Đức Lân 50 cây; ông Lê Khắc Hoàn 50 cây... Qua từng mùa, những vườn bưởi xanh thẫm soi bóng xuống dòng Lô giang đã trở thành hình ảnh đặc trưng của vùng đất Chí Đám.

Xã Chí Đám là vùng trồng duy nhất cho ra những quả bưởi Sửu mang đậm hương vị đặc trưng

Theo những người trồng bưởi thì điều tạo nên sự khác biệt của bưởi Sửu so với các giống bưởi khác chính là thổ nhưỡng độc nhất vô nhị của vùng đất này. Ở khu Chí và khu Đám là vùng đất chạy dọc theo sông Lô nên lớp đất phù sa màu mỡ do sông bồi đắp sâu đến cả chục mét. Nhờ lớp phù sa cổ này, cây bưởi hấp thụ được dưỡng chất tự nhiên, cho quả mọng và thơm. Chẳng vậy, cùng một giống bưởi Sửu, nếu đem trồng nơi khác, chất lượng sẽ kém, tép bưởi không giòn tan, vị ngọt thanh biến mất, thay vào đó là cảm giác khô, hăng và hơi đắng. Bởi vậy, Chí Đám gần như là “vùng trồng duy nhất” của giống bưởi này.

Bưởi Sửu cũng rất “khó tính”, mẫn cảm với thời tiết, dễ bị tác động bởi sâu bệnh và nhất là biến động khí hậu. Ông Đoàn cho biết: vài năm trước, bưởi Sửu có hiện tượng khô đầu múi, dù đã áp dụng nhiều biện pháp khắc phục nhưng không thành công. Sau mới xác định “thủ phạm” là thời tiết thất thường, cực đoan. Vì thế, để có được quả bưởi ngon đạt chuẩn, người trồng phải tuân thủ quy trình chăm sóc nghiêm ngặt từ việc chọn giống chuẩn, tạo tán hợp lý, tỉa cành đúng kỹ thuật, dùng phân hữu cơ và kiểm soát sâu bệnh tự nhiên. Mỗi cây trưởng thành cho 100 - 300 quả/năm, giá tại vườn dao động 45.000 - 80.000 đồng/quả tùy thời điểm. Cây càng lâu năm, bưởi càng ngọt và có giá trị cao hơn.

Ông Đỗ Quốc Đoàn giới thiệu những nét đặc trưng làm nên “tên tuổi” của bưởi Sửu

Không chỉ ngon, bưởi Sửu còn nổi tiếng vì khả năng bảo quản tự nhiên. Người dân Chí Đám nhiều đời truyền nhau kỹ thuật giữ bưởi mà không cần đến hóa chất khi chỉ bôi vôi vào núm quả sau khi thu hoạch. Với phương pháp bảo quản này, quả bưởi sau 5 - 6 tháng múi vẫn căng, giữ được vị ngọt nguyên vẹn. Nhờ đó, vụ thu hoạch chính vào tháng 9 - 10 hàng năm nhưng đến tận tháng 5 - 6 năm sau, người mua vẫn có thể thưởng thức những quả bưởi Sửu thơm ngọt. Việc trồng bưởi Sửu cũng tuân theo mật độ truyền thống: mỗi sào chỉ trồng 8 - 12 gốc để cây có không gian hấp thụ nắng và dưỡng chất.

Đồng chí Lê Phi Sơn - Phó Chủ tịch UBND xã Chí Đám cho biết thêm: Toàn xã Chí Đám hiện có trên 540ha trồng bưởi. Trong đó, có gần 100ha bưởi Sửu. Bưởi Sửu đạt chuẩn OCOP 4 sao. Nhưng sản lượng vẫn chưa đủ để cung cấp cho hệ thống cung ứng lớn. Do vậy, để loại sản vật này có mặt rộng rãi ra thị trường thì tại Đại hội Đảng bộ xã lần thứ Nhất, nhiệm kỳ 2025 - 2030 xác định nhiệm vụ trọng tâm: “Nâng cao hiệu quả, giá trị thương hiệu chỉ dẫn địa lý quốc gia Bưởi đặc sản Chí Đám”. Với bước đi đó, chúng tôi kỳ vọng về một sự đột phá về kinh tế, là niềm tự hào cho mảnh đất bên dòng Lô giang.

Mạnh Hùng