Gian nan tìm việc đúng nghề

Cả nước hiện có hơn 1 triệu người thất nghiệp, trong đó có hàng trăm nghìn lao động có bằng cấp. Thực trạng này đang cho thấy một nghịch lý: học cao chưa chắc đã dễ tìm việc. Vì vậy, câu chuyện “đúng ngành, đúng nghề” ngày càng trở nên xa vời đối với không ít cử nhân, kỹ sư trẻ.

Nghịch lý mang tên “có bằng vẫn thất nghiệp”

“Học nghề nào làm nghề đấy” vốn là nguyên tắc tối thiểu để người lao động có thể kiểm soát công việc trong phạm vi được đào tạo. Thế nhưng, thực tế lại diễn ra theo chiều ngược lại khi không ít người buộc phải rẽ sang những công việc hoàn toàn xa lạ với chuyên môn, thậm chí phải bắt đầu lại từ con số không.

Công ty TNHH TK Manufacturing Việt Nam, Khu công nghiệp Bá Thiện 2 chuyên sản xuất linh kiện điện tử, ô tô, xe máy là đối tác tin cậy của nhiều cơ sở đào tạo nghề chất lượng cao trên địa bàn tỉnh.

Theo số liệu cập nhật mới nhất từ cơ quan thống kê quốc gia, năm 2025, cả nước có khoảng 1,06 triệu người thất nghiệp trong độ tuổi lao động, tương ứng với tỷ lệ hơn 2,2%. Đáng chú ý, trong số này có một bộ phận không nhỏ là lao động đã qua đào tạo, bao gồm cả trình độ đại học và cao đẳng. Hàng trăm nghìn người có bằng cấp chuyên môn vẫn đang loay hoay tìm việc hoặc chấp nhận làm trái ngành để mưu sinh.

Điều đáng nói là tình trạng này không còn là hiện tượng cá biệt mà đang trở thành xu hướng đáng lo ngại, đặc biệt trong nhóm lao động trẻ. Tỷ lệ thất nghiệp ở thanh niên luôn ở mức cao hơn mặt bằng chung, phản ánh rõ sự lệch pha giữa đào tạo và nhu cầu thực tế của thị trường lao động.

Thực trạng trên kéo theo không ít câu chuyện trớ trêu. Có những cử nhân, kỹ sư khi đi xin việc buộc phải giấu bằng đại học để dễ được nhận vào làm những công việc giản đơn. Nguyên nhân không chỉ nằm ở việc thiếu kỹ năng thực hành mà còn ở tâm lý e ngại của doanh nghiệp đối với lao động “nặng về lý thuyết”.

Nhiều doanh nghiệp cho rằng, lao động có trình độ cao thường đòi hỏi mức thu nhập tương xứng, trong khi khả năng đáp ứng công việc thực tế chưa chắc đã phù hợp với kỳ vọng. Thậm chí, không ít trường hợp sẵn sàng nghỉ việc khi tìm được cơ hội tốt hơn, khiến doanh nghiệp e dè trong việc tuyển dụng và đào tạo.

Câu chuyện của Đào Tuấn Anh (sinh năm 1992, xã Tiên Lữ) là một ví dụ điển hình. Sau 5 năm học tại một trường đại học chuyên ngành giao thông, trở về quê, anh vẫn không thể tìm được việc làm đúng chuyên môn dù đã nộp hồ sơ nhiều nơi. Cuối cùng, anh phải xin làm phục vụ tại một quán ăn nhanh.

Gần một năm tiếp theo nộp hồ sơ nhưng không có hồi âm, cuối cùng Tuấn Anh cũng xin được việc làm tại một doanh nghiệp trong khu công nghiệp, nhưng lại thuộc bộ phận nhân sự - hoàn toàn không liên quan đến ngành học. Để vượt qua vòng tuyển dụng, anh buộc phải “giấu” tấm bằng đại học của mình. Hiện nay, ở tuổi 34, anh vẫn yên vị ở chỗ làm không liên quan gì đến chuyên ngành đã được học tại trường đại học, với mức lương khoảng 20 triệu đồng/tháng và chưa hề có ý định tìm kiếm công việc mới.

Đây không còn là câu chuyện cá nhân mà phản ánh một thực tế: trong nhiều trường hợp, tấm bằng đại học không những không tạo lợi thế mà còn trở thành rào cản khi bước vào thị trường lao động.

Lệch pha cung - cầu: căn nguyên của vấn đề

Theo ông Bùi Xuân Trường - Trưởng phòng Nhân sự của một doanh nghiệp sản xuất linh kiện điện tử tại Khu công nghiệp Bá Thiện, nhu cầu tuyển dụng hiện nay chủ yếu tập trung vào lao động phổ thông hoặc lao động đã qua đào tạo nghề. Doanh nghiệp ưu tiên những người có thể làm việc ngay, có kinh nghiệm thực tế, thay vì phải đào tạo lại từ đầu.

Trung tâm Dịch vụ việc làm tỉnh phối hợp với các doanh nghiệp tư vấn, giới thiệu việc làm cho sinh viên Trường cao đẳng Cơ khí nông nghiệp.

Trong khi đó, hệ thống đào tạo lại phát triển theo hướng chưa thực sự gắn với nhu cầu thị trường. Nhiều trường đại học, cao đẳng mở rộng quy mô tuyển sinh nhanh nhưng điều kiện đảm bảo chất lượng chưa theo kịp. Chương trình đào tạo còn nặng lý thuyết, thiếu thực hành; thông tin về thị trường lao động chưa được cập nhật kịp thời; liên kết giữa nhà trường và doanh nghiệp còn lỏng lẻo.

Bên cạnh đó, không ít sinh viên lựa chọn ngành học theo phong trào, thiếu định hướng nghề nghiệp rõ ràng. Khi ra trường, họ rơi vào tình trạng thừa kiến thức lý thuyết nhưng thiếu kỹ năng thực tế, khó đáp ứng yêu cầu của nhà tuyển dụng.

Ở góc độ địa phương, dù đã có nhiều nỗ lực trong đào tạo nghề, đặc biệt tại khu vực nông thôn, nhưng vẫn chưa theo kịp tốc độ phát triển của các khu công nghiệp. Trong khi đó, số lượng cử nhân, kỹ sư tốt nghiệp hằng năm tiếp tục gia tăng, tạo áp lực lớn lên thị trường lao động.

Với quy mô gần 1,9 triệu người trong độ tuổi lao động, tỉnh Phú Thọ có nguồn nhân lực dồi dào, song khả năng hấp thụ việc làm chưa tương xứng. Mỗi năm, các doanh nghiệp trên địa bàn cần khoảng 40.000 lao động, nhưng phần lớn lại là lao động phổ thông, chưa qua đào tạo.

Trong khi đó, hệ thống giáo dục đại học, cao đẳng và đào tạo nghề của tỉnh khá phát triển, với hàng chục nghìn sinh viên, học viên tốt nghiệp mỗi năm. Tuy nhiên, tỷ lệ lao động có bằng cấp, chứng chỉ mới chỉ chiếm hơn 1/3 lực lượng lao động; quan trọng hơn, chất lượng đào tạo vẫn chưa bắt kịp yêu cầu thực tế.

Thực tế này dẫn đến một nghịch lý - doanh nghiệp “khát” lao động, nhưng nhiều cử nhân, kỹ sư vẫn loay hoay tìm việc. Chỉ tính riêng năm 2025, hàng nghìn người lao động trên địa bàn tỉnh đã phải nộp hồ sơ hưởng trợ cấp thất nghiệp, cho thấy áp lực không nhỏ trong việc tìm kiếm việc làm ổn định.

Rõ ràng, bài toán việc làm ở Phú Thọ không chỉ nằm ở số lượng mà là sự lệch pha giữa đào tạo và nhu cầu sử dụng lao động - một vấn đề mang tính cơ cấu, đòi hỏi giải pháp đồng bộ và lâu dài.

Lời giải cho bài toán việc làm

Thực tế cho thấy, với nhiều người lao động, mục tiêu trước hết vẫn là có việc làm để đảm bảo cuộc sống. Vì vậy, chuyện “đúng ngành, đúng nghề” đôi khi phải xếp sau. Tuy nhiên, nếu tình trạng này kéo dài sẽ gây lãng phí lớn về nguồn lực đào tạo, đồng thời ảnh hưởng đến chất lượng nguồn nhân lực quốc gia.

Theo các chuyên gia, căn nguyên sâu xa của vấn đề nằm ở sự mất cân đối giữa đào tạo và sử dụng lao động. Khi cung không gặp cầu, người học dù có bằng cấp vẫn khó tìm được vị trí phù hợp.

Để giải bài toán này, trước hết cần làm tốt công tác hướng nghiệp ngay từ bậc phổ thông, giúp học sinh lựa chọn ngành nghề phù hợp với năng lực và nhu cầu xã hội. Đồng thời, các cơ sở đào tạo cần đổi mới chương trình theo hướng gắn lý thuyết với thực hành, tăng cường liên kết với doanh nghiệp và chú trọng chất lượng đầu ra.

Về phía người học, cần chủ động tích lũy kỹ năng, kinh nghiệm trong quá trình học tập thay vì chỉ tập trung vào bằng cấp. Đối với doanh nghiệp, cũng cần có cái nhìn cởi mở hơn trong việc tuyển dụng và đào tạo lao động trẻ.

Khi đã nhận diện đúng nguyên nhân, vấn đề không phải là không có lời giải. Điều quan trọng là phải có sự vào cuộc đồng bộ, quyết liệt và thực chất từ cả hệ thống.

Quang Nam