Giữ gìn tri thức y học dân gian của người Sán Dìu

Dưới chân dãy Tam Đảo, những bài thuốc nam của đồng bào Sán Dìu ở xã Đạo Trù từ bao đời nay vẫn được lưu truyền như một phần tri thức bản địa quý giá. Không chỉ góp phần chăm sóc sức khỏe cộng đồng, nguồn dược liệu dưới tán rừng nơi đây còn mở ra tiềm năng phát triển kinh tế gắn với bảo tồn văn hóa truyền thống.

Giữ lửa những bài thuốc dưới tán rừng Tam Đảo

Sinh ra và lớn lên dưới chân dãy Tam Đảo, anh Lý Xuân Cường, người dân tộc Sán Dìu ở xã Đạo Trù, nhiều năm nay vẫn miệt mài gìn giữ và phát triển vườn thuốc nam của gia đình với hơn 200 loài cây dược liệu quý.

Anh Lý Xuân Cường, người dân tộc Sán Dìu ở xã Đạo Trù, chăm sóc vườn thuốc nam với hơn 200 loài dược liệu quý dưới chân dãy Tam Đảo.

Từ những bài thuốc được truyền lại qua nhiều thế hệ, cơ sở của anh hiện hỗ trợ điều trị các bệnh về xương khớp, dạ dày, gan và một số bệnh mãn tính bằng nguồn dược liệu bản địa. Với anh Cường, việc gìn giữ các bài thuốc dân gian không chỉ là sinh kế mà còn là cách bảo tồn tri thức y học cổ truyền của đồng bào Sán Dìu.

Điều anh trăn trở nhất hiện nay là làm sao để những bài thuốc nam ấy không bị mai một theo thời gian. Bởi phía sau mỗi bài thuốc không chỉ là kinh nghiệm chăm sóc sức khỏe mà còn là nét văn hóa được vun đắp qua nhiều thế hệ cư dân miền núi.

Từ mong muốn đó, anh đã thành lập Hợp tác xã Thuốc nam dân tộc Sán Dìu với 7 thành viên, tập trung thu mua, chế biến dược liệu và sản xuất các sản phẩm từ bài thuốc gia truyền. Bước đầu, hợp tác xã đã xây dựng được một số sản phẩm chủ lực như trà thảo dược, cao dược liệu và các sản phẩm chăm sóc sức khỏe từ cây thuốc dưới tán rừng.

Anh Lý Xuân Cường ( bên phải) giới thiệu các sản phẩm thuốc nam gia truyền của người Sán Dìu được chế biến từ nguồn dược liệu dưới tán rừng Tam Đảo.

Không riêng gia đình anh Cường, nhiều hộ dân Sán Dìu ở xã Đạo Trù hiện vẫn lưu giữ hàng chục bài thuốc nam gia truyền từ các loại cây quen thuộc như kim ngân hoa, bồ công anh, hoàng liên lá rừng đến nhiều loại dược liệu bản địa quý hiếm khác.

Theo người dân địa phương, điều mong mỏi hiện nay là tiếp tục được hỗ trợ quy hoạch vùng trồng dược liệu, xây dựng thương hiệu và kết nối tiêu thụ sản phẩm để những giá trị y học dân gian không chỉ được bảo tồn mà còn phát huy hiệu quả trong đời sống hiện đại.

Mở hướng phát triển kinh tế từ cây dược liệu bản địa

Sau sáp nhập, xã Đạo Trù có diện tích hơn 8.300ha, nằm giáp Vườn Quốc gia Tam Đảo với độ che phủ rừng trên 73%. Địa hình đồi núi thấp xen đồng bằng cùng hệ thống hồ, suối phong phú tạo điều kiện thuận lợi để phát triển cây dược liệu và nông nghiệp sinh thái.

Đặc biệt, với gần 76% dân số là đồng bào dân tộc Sán Dìu, địa phương vẫn lưu giữ được nhiều giá trị văn hóa truyền thống, trong đó có vốn tri thức dân gian quý giá về y học cổ truyền.

Những giá trị ấy đang dần được nhìn nhận rõ hơn trong định hướng phát triển kinh tế địa phương. Mới đây, tại tọa đàm khoa học về bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa y học dân gian trong cộng đồng dân tộc Sán Dìu do xã Đạo Trù tổ chức, nhiều chuyên gia, nhà khoa học đã đánh giá cao tiềm năng của nguồn dược liệu bản địa nơi đây.

Theo nhận định tại tọa đàm, những bài thuốc dân gian của người Sán Dìu không chỉ mang giá trị văn hóa truyền thống mà còn có thể trở thành sản phẩm kinh tế nếu được nghiên cứu, chuẩn hóa và xây dựng thương hiệu bài bản.

GS.TS Vương Lâm Lĩnh, nguyên Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ, phát biểu tại tọa đàm về bảo tồn và phát huy y học dân gian của người Sán Dìu ở xã Đạo Trù.

Từ định hướng đó, địa phương đang từng bước xây dựng kế hoạch thu thập, hệ thống hóa các bài thuốc dân gian; phối hợp với cơ quan chuyên môn và các nhà khoa học để đánh giá hiệu quả, hoàn thiện cơ sở pháp lý cho các sản phẩm dược liệu, mở rộng khả năng ứng dụng trong đời sống hiện đại.

Đồng chí Khổng Đình Ngôn - Chủ tịch UBND xã Đạo Trù cho biết: Địa phương đang từng bước triển khai nhiều giải pháp nhằm khai thác hiệu quả tiềm năng cây dược liệu và tri thức y học dân gian của đồng bào Sán Dìu.

Theo đó, xã định hướng quy hoạch vùng sản xuất tập trung theo mô hình thung lũng hoặc công viên cây dược liệu; đồng thời thí điểm đưa vào trồng một số giống cây mới từ năm 2026 và khuyến khích mở rộng diện tích các loại dược liệu có giá trị kinh tế cao như ba kích theo hướng chuyên canh.

Cùng với phát triển vùng trồng, địa phương cũng chú trọng xây dựng mã vùng và truy xuất nguồn gốc nhằm nâng cao chất lượng, giá trị và khả năng cạnh tranh của dược liệu bản địa trên thị trường.

Bên cạnh đó, xã tăng cường kết nối với doanh nghiệp và các nhà khoa học để hỗ trợ kỹ thuật, mở rộng chuỗi tiêu thụ sản phẩm; từng bước gắn phát triển dược liệu với du lịch sức khỏe, nghỉ dưỡng sinh thái và trải nghiệm liệu pháp thảo dược dưới tán rừng Tam Đảo.

Từ những bài thuốc được lưu truyền qua nhiều thế hệ, Đạo Trù đang từng bước khai thác hiệu quả tiềm năng dược liệu dưới tán rừng Tam Đảo. Khi tri thức y học dân gian được bảo tồn, chuẩn hóa và phát huy đúng hướng, đây không chỉ là giá trị văn hóa cần gìn giữ mà còn có thể trở thành động lực phát triển kinh tế bền vững cho người dân địa phương.

Nguyễn Toàn