Giữ hồn di sản trong nhịp sống hiện đại

Phú Thọ - vùng đất cội nguồn của dân tộc Việt Nam từ lâu được biết đến là nơi lưu giữ kho tàng di sản văn hóa đặc sắc, phản ánh chiều sâu lịch sử, truyền thống và bản sắc văn hóa của cộng đồng các dân tộc. Trong dòng chảy của cuộc sống hiện đại, công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản không chỉ là nhiệm vụ gìn giữ những giá trị của quá khứ mà còn góp phần quan trọng nâng cao đời sống tinh thần của Nhân dân, thúc đẩy phát triển du lịch, tạo động lực cho phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Giáo viên và học sinh xã Tam Sơn tìm hiểu giá trị lịch sử, kiến trúc Tháp Bình Sơn, góp phần bồi đắp tình yêu quê hương, ý thức gìn giữ di sản văn hóa dân tộc.

Sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, Phú Thọ hiện có 981 di tích được xếp hạng, gồm 6 di tích quốc gia đặc biệt, 176 di tích quốc gia và 799 di tích cấp tỉnh; cùng với đó là 43 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và 6 bảo vật quốc gia. Đây là nguồn tài sản văn hóa vô cùng quý giá, đồng thời là nguồn lực quan trọng phục vụ phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

Đồng chí Trần Thị Minh Lợi - Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết: Những năm gần đây, tỉnh đặc biệt quan tâm công tác bảo tồn gắn với phát huy giá trị di sản. Nhiều công trình di tích được tu bổ, tôn tạo từ nguồn ngân sách Nhà nước và nguồn xã hội hóa; các lễ hội truyền thống được tổ chức theo hướng trang trọng, an toàn, tiết kiệm, bảo đảm giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. Đặc biệt, việc bảo tồn các giá trị liên quan đến Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và Hát Xoan Phú Thọ tiếp tục nhận được sự quan tâm của các cấp, các ngành và cộng đồng dân cư.

Nếu như trước đây công tác bảo tồn tập trung vào việc gìn giữ các giá trị văn hóa thì hiện nay, di sản đang dần trở thành nguồn lực phục vụ phát triển. Nhiều di sản tiêu biểu như Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, Hát Xoan Phú Thọ, Khu Di tích lịch sử Đền Hùng, Khu danh thắng Tây Thiên, Không gian văn hóa Mường cùng hệ thống lễ hội truyền thống đã trở thành những điểm nhấn quan trọng trong phát triển du lịch văn hóa, du lịch tâm linh và du lịch cộng đồng.

Tại Khu Di tích lịch sử Đền Hùng, các hoạt động thực hành Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, trình diễn Hát Xoan và giới thiệu văn hóa dân gian đã trở thành những sản phẩm văn hóa đặc sắc phục vụ du khách. Không chỉ giúp quảng bá các giá trị văn hóa truyền thống, những hoạt động này còn góp phần nâng cao nhận thức của cộng đồng về bảo vệ di sản, tạo thêm nguồn lực cho công tác bảo tồn. Ở các địa phương vùng đồng bào dân tộc Mường, nhiều giá trị văn hóa truyền thống như Mo Mường, lễ hội dân gian, ẩm thực, nghề thủ công truyền thống và các loại hình diễn xướng dân gian được bảo tồn gắn với phát triển du lịch cộng đồng. Qua đó, không chỉ tạo thêm việc làm, tăng thu nhập cho người dân mà còn tạo động lực để cộng đồng tiếp tục gìn giữ, trao truyền những giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc mình.

Đồng chí Lưu Văn Hải - Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội xã Đại Đình cho biết: Thời gian qua, địa phương luôn chú trọng phát huy vai trò chủ thể của người dân trong bảo tồn di sản. Các lễ hội truyền thống được duy trì thường xuyên; nhiều câu lạc bộ văn nghệ dân gian hoạt động hiệu quả; các lớp truyền dạy hát dân ca, diễn xướng dân gian được tổ chức cho thanh thiếu niên. Khi người dân hiểu được giá trị của di sản và trực tiếp tham gia gìn giữ, di sản sẽ có sức sống lâu bền trong cộng đồng. Chúng tôi luôn xác định bảo tồn phải gắn với đời sống, để người dân vừa là người giữ gìn, vừa là người hưởng lợi từ các giá trị văn hóa của địa phương

Một trong những điểm sáng trong công tác bảo tồn di sản thời gian gần đây là việc hoàn thiện cơ chế, chính sách nhằm tạo nguồn lực cho hoạt động bảo tồn. Ngành Văn hóa đã tham mưu cho tỉnh ban hành Nghị quyết số 58/2025/NQ-HĐND về quy định mức hỗ trợ kinh phí cho người trực tiếp trông coi di tích được Nhà nước xếp hạng trên địa bàn tỉnh. Đồng thời tiếp tục xây dựng các chính sách hỗ trợ nghệ nhân, các câu lạc bộ thực hành di sản văn hóa phi vật thể; nghiên cứu cơ chế hỗ trợ đầu tư tu bổ, tôn tạo và phát huy giá trị các di tích được xếp hạng trong thời gian tới.

Cùng với đó, công tác quản lý di tích tiếp tục được tăng cường thông qua việc rà soát hiện trạng, xác nhận tình trạng xuống cấp để phục vụ công tác tu bổ; xây dựng danh mục các di tích cần ưu tiên đầu tư; lập hồ sơ đề nghị xếp hạng nhiều di tích cấp tỉnh, cấp quốc gia và tiếp tục hoàn thiện hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt đối với chùa Tiên, xã An Nghĩa.

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, việc ứng dụng công nghệ vào bảo tồn và quảng bá di sản cũng được tỉnh đặc biệt quan tâm. Nhiều hồ sơ di tích, bảo vật quốc gia và di sản văn hóa phi vật thể đã được số hóa. Các hồ sơ liên quan đến Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, Hát Xoan cùng nhiều di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đã được tư liệu hóa và quản lý bằng dữ liệu số. Tại nhiều di tích và bảo tàng, hệ thống mã QR đã được đưa vào sử dụng, giúp người dân và du khách dễ dàng tiếp cận thông tin. Bảo tàng Hùng Vương hiện đang áp dụng hệ thống mã QR đa ngôn ngữ, số hóa hiện vật, ứng dụng phim 3D về thời đại Hùng Vương và các chương trình trải nghiệm tương tác dành cho học sinh, sinh viên. Những ứng dụng này không chỉ giúp lưu giữ di sản một cách khoa học mà còn tạo điều kiện để các giá trị văn hóa tiếp cận rộng rãi hơn với công chúng.

Theo định hướng của ngành Văn hóa thời gian tới, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản sẽ tiếp tục được triển khai theo hướng lấy cộng đồng làm trung tâm. Cùng với việc hỗ trợ nghệ nhân, các câu lạc bộ thực hành di sản, tỉnh sẽ đẩy mạnh giáo dục di sản cho thế hệ trẻ; tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số; đồng thời tiếp tục bảo tồn gắn với phát triển du lịch bền vững.

Dương Chung