Hiệu quả từ chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa

Trên diện tích hơn 3.000m² ruộng lúa kém hiệu quả, gia đình chị Xa Thị Sắng ở xóm Riêng, xã Đà Bắc đã mạnh dạn chuyển sang trồng bí lấy ngọn. Chỉ sau khoảng 80 ngày gieo trồng, ruộng bí cho thu hoạch lứa đầu tiên. Theo tính toán, giá trị kinh tế từ cây rau bí cao gấp 3 đến 5 lần so với trồng lúa, trong khi công chăm sóc giảm đáng kể.

Trên diện tích hơn 3.000m² đất lúa kém hiệu quả, gia đình chị Xa Thị Sắng đã chuyển đổi sang trồng bí lấy ngọn mang lại giá trị cao hơn trồng lúa từ 3 đến 5 lần.

Hiệu quả từ thực tiễn

Không riêng gia đình chị Sắng, tại xóm Mớ Đá, xã Kim Bôi, nhiều hộ dân đã thoát cảnh sản xuất cầm chừng nhờ chuyển diện tích đất lúa thiếu nước sang trồng rau màu. Những thửa ruộng từng cho năng suất thấp nay trở thành vùng sản xuất hàng hóa, mang lại thu nhập ổn định, góp phần cải thiện đời sống nhiều hộ dân.

Tương tự, mô hình chuyển đổi đất lúa kém hiệu quả sang trồng nho Hạ Đen ở xã Thanh Sơn đã tạo được dấu ấn rõ nét. Nhờ áp dụng hệ thống tưới tự động, che phủ nilon và quy trình chăm sóc tiên tiến, cây nho sinh trưởng tốt, cho năng suất ổn định. Một số hộ còn kết hợp du lịch trải nghiệm, cho khách tham quan, hái nho tại chỗ, qua đó nâng cao giá trị thu nhập trên cùng diện tích đất canh tác.

Ở phường Phong Châu và xã Phùng Nguyên, việc chuyển đổi đất lúa sang trồng rau an toàn, cây hàng hóa tập trung đã trở thành hướng đi chủ lực. Nhiều vùng trước đây chỉ sản xuất lúa một đến hai vụ với hiệu quả thấp nay được quy hoạch thành vùng trồng rau theo tiêu chuẩn VietGAP, gắn với hợp tác xã và doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm. Giá trị thu nhập trên mỗi hecta tăng gấp nhiều lần so với trồng lúa truyền thống, đồng thời tạo việc làm thường xuyên cho lao động địa phương.

Nhiều hộ dân xóm Mớ Đá, xã Kim Bôi mạnh dạn chuyển đổi đất lúa kém hiệu quả sang trồng màu mang lại thu nhập cao.

Theo đồng chí Nguyễn Văn Quân - Phó Giám đốc Sở NN&MT, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi trên đất lúa không còn là chủ trương mang tính định hướng mà đã trở thành nhu cầu tất yếu. Nhiều năm qua, sản xuất lúa tại các vùng trũng thấp, chân ruộng cao thiếu nước hoặc xa hệ thống thủy lợi ngày càng bộc lộ hạn chế. Chi phí đầu vào tăng, hiệu quả kinh tế thấp, trong khi yêu cầu về chất lượng nông sản và thích ứng với biến đổi khí hậu ngày càng cao.

Từ nhu cầu tất yếu đến chủ trương đúng hướng

Xuất phát từ thực tế đó, mới đây UBND tỉnh đã ban hành kế hoạch chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi trên đất trồng lúa năm 2026 trên địa bàn tỉnh để chỉ đạo các ngành, địa phương triển khai chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi trên đất lúa theo hướng bài bản, có lộ trình. Theo kế hoạch, năm 2026, toàn tỉnh dự kiến chuyển đổi 1.383,3ha đất lúa sang các hình thức sản xuất phù hợp. Trong đó, 867,9ha chuyển sang trồng cây hàng năm; 349,6ha trồng cây lâu năm; 165,8ha áp dụng mô hình lúa kết hợp nuôi trồng thủy sản.

Việc chuyển đổi được triển khai tại 35 xã, phường, bảo đảm đúng quy hoạch sử dụng đất, không làm mất khả năng quay lại trồng lúa khi cần thiết và không ảnh hưởng đến an ninh lương thực. Điểm đáng chú ý là quá trình chuyển đổi không dàn trải mà bám sát điều kiện tự nhiên, lợi thế từng vùng. Những địa phương có diện tích chuyển đổi lớn như Lạc Sơn, Yên Trị, Mường Thàng, Mường Vang, Phong Châu đều là khu vực có nhiều diện tích lúa kém hiệu quả, khó cơ giới hóa hoặc không chủ động được nguồn nước tưới. Thay vì duy trì sản xuất lúa năng suất thấp, người dân được khuyến khích chuyển sang cây trồng có giá trị kinh tế cao hơn.

Người dân xóm Khang Chóng, xã Yên Thủy chuyển đổi từ lúa sang trồng bí đem lại hiệu quả cao.

Cùng với đó, một hướng chuyển đổi khác đang phát huy hiệu quả là trồng cây ăn quả lâu năm trên đất lúa theo danh mục cũng đã được UBND tỉnh phê duyệt. Các loại cây như bưởi, cam, chuối, nhãn, mít được lựa chọn phù hợp với thổ nhưỡng từng vùng. Điển hình là vùng bưởi Đoan Hùng, Tân Lạc; vùng cam Cao Phong và các sản phẩm đặc sản của tỉnh được tổ chức sản xuất theo hướng hàng hóa, áp dụng VietGAP, GlobalGAP, xây dựng mã số vùng trồng và thương hiệu, góp phần hình thành chuỗi giá trị nông sản bền vững.

Nhờ chuyển đổi đất lúa sang trồng bưởi đặc sản, nhiều hộ dân ở xã Chí Đám có thu nhập ổn định hơn.

Song song với chuyển đổi cơ cấu cây trồng, nhiều địa phương đã triển khai hiệu quả mô hình lúa kết hợp nuôi trồng thủy sản. Ở những vùng trũng hoặc chủ động nguồn nước, mô hình trồng lúa kết hợp nuôi cá, giúp tận dụng mặt nước ruộng lúa, tăng thu nhập và giảm rủi ro trong sản xuất. Một số nơi còn kết hợp nuôi ốc nhồi, nuôi ong lấy mật trên diện tích chuyển đổi, hướng tới phát triển nông nghiệp sinh thái. Dù đạt nhiều kết quả tích cực, quá trình chuyển đổi vẫn đối mặt với không ít khó khăn như tập quán sản xuất lúa lâu đời, hạn chế về vốn, kỹ thuật và thị trường tiêu thụ.

Trước thực tế đó, tỉnh xác định tiếp tục tăng cường vai trò của các cơ quan chuyên môn trong hướng dẫn kỹ thuật, hỗ trợ giống, thúc đẩy liên kết nông dân - hợp tác xã - doanh nghiệp và đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ. Theo đồng chí Nguyễn Văn Quân - Phó Giám đốc Sở NN&MT tỉnh, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi trên đất lúa không phải là từ bỏ cây lúa, mà là cách làm linh hoạt để nâng cao hiệu quả sử dụng đất, tăng giá trị sản xuất và thu nhập cho người dân.

Có thể nói, với những mô hình thực tiễn trong chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi trên đất lúa đã chứng minh hiệu quả, Phú Thọ đang từng bước khẳng định hướng đi đúng trong tái cơ cấu nông nghiệp, hướng tới phát triển bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Mạnh Hùng