Lan tỏa làn điệu Thường rang, Bộ mẹng dân tộc Mường

Tháng 6/2025, nghệ thuật trình diễn dân gian hát Thường rang, Bộ mẹng dân tộc Mường được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Từ đây, 2 thể hát dân ca đặc sắc nhất trong kho tàng văn hóa dân gian dân tộc Mường được chủ thể là cộng đồng Mường các xã khu vực Hòa Bình cũ phát huy giá trị.

Các nghệ nhân hát Mường xã Đại Đồng duy trì giao lưu Thường rang, Bộ mẹng trong các buổi sinh hoạt cộng đồng.

Dịp đầu Xuân khi nơi nơi rộn ràng không khí lễ hội, cộng đồng Mường các xã vùng Mường Bi, Mường Vang, Mường Thàng, Mường Động lại mở hội thi hát dân ca với thể hát Thường rang, Bộ mẹng, hát đúp giao duyên. Mỗi hội thi diễn ra thu hút sự tham gia của hàng trăm nghệ nhân đến từ các vùng Mường trong và ngoài tỉnh. Có mặt tại lễ hội Đình Băng, xã Ngọc Sơn dịp Xuân Bính Ngọ 2026, nghệ nhân Bùi Thị Trung, thành viên câu lạc bộ (CLB) hát Mường Mường Khụ phấn khởi chia sẻ: “”Hội thi là sân chơi cho các nghệ nhân và người yêu mến văn hóa Mường giao lưu, học hỏi. Qua đây, chúng tôi thêm ý thức được vai trò, trách nhiệm trong việc bảo tồn, trao truyền văn hóa dân gian“”.

Không chỉ bó hẹp ở các hội thi, giao lưu dịp lễ hội, không gian diễn xướng hát Thường rang, Bộ mẹng đang được những chủ thể của di sản mở rộng một cách tự giác và chủ động. Định kỳ hàng tháng, các CLB hát Mường như: Bai Chim xã Quyết Thắng, Mường Khụ xã Ngọc Sơn, Lạc Sơn xã Lạc Sơn, Yên Tân xã Lạc Lương... duy trì sinh hoạt, đồng thời tổ chức các hoạt động hát giao lưu. Địa điểm thực hành thường là các sân đình, khu đồi rộng có cảnh quan thiên nhiên đẹp hoặc bãi bồi ven các con suối, dòng sông; bối cảnh phổ biến là nơi tập trung đông đảo người dân yêu thích hát dân ca Thường rang, Bộ mẹng như: Di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, nhà văn hóa xóm, bản...

Bên cạnh việc tích cực tham gia các phong trào văn hóa, văn nghệ ở cộng đồng xóm, xã, sinh hoạt CLB định kỳ, các nghệ nhân hát Mường thường xuyên duy trì hát giao lưu khi tiếp khách gia đình, dòng họ, nhân có việc vui. Không ít nghệ nhân còn được mời đi hát tại các đám cưới, lễ mừng thọ, hát phục vụ khách du lịch, mừng nhà mới. Một số nghệ nhân và những người tâm huyết bảo tồn, phát huy giá trị di sản như bà Quách Thị Lon xã Đại Đồng; ông Bùi Văn Hành xã Ngọc Sơn, Bùi Huy Vọng, Bùi Công Nhắn xã Lạc Sơn... đã tiên phong xây dựng kênh youtube để truyền tải, lan tỏa tình yêu với dân ca Thường rang, Bộ mẹng, thu hút hàng triệu lượt xem và hàng nghìn lượt theo dõi.

Theo nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, Nghệ nhân Ưu tú Bùi Huy Vọng ở xóm Bưng Cọi, xã Lạc Sơn, hát Thường rang, Bộ mẹng thường diễn ra vào mùa Xuân, mùa Thu. Điểm chung của thể hát này là diễn xướng theo lối hát - nói - ngâm - ngợi có tính tự sự và đối đáp giữa 2 người, không có việc hát song ca, tốp ca, càng không có đồng ca hát Thường rang, Bộ mẹng. Hình thức của nghệ thuật trình diễn phong phú, gắn với sinh hoạt đời sống, lao động sản xuất của cộng đồng, làng xóm, của từng gia đình và mỗi người con đất Mường. Đáng chú ý, việc trình diễn hát Thường rang, Bộ mẹng bề ngoài tưởng chừng đơn giản nhưng ẩn chứa những kỹ năng, bí quyết, đặc biệt là vốn sống, vốn am hiểu sâu rộng của người hát về văn hóa, đời sống, từ đó mới có thể diễn xướng nhuần nhuyễn, truyền cảm đến người nghe.

Cùng với việc được Nhà nước bảo vệ, tôn vinh, tỉnh đã và đang tiếp thêm động lực để các di sản văn hóa nói chung, di sản hát Thường rang, Bộ mẹng nói riêng lan tỏa sức sống và phát huy giá trị. Vai trò vừa “giữ lửa”, vừa “truyền lửa” của người nắm giữ di sản được ghi nhận, đề cao. Các lễ hội truyền thống được phục dựng, địa điểm sinh hoạt cộng đồng được đầu tư hỗ trợ tạo không gian diễn xướng, thực hành di sản. Việc quảng bá Thường rang, Bộ mẹng dưới các hình thức biểu diễn nghệ thuật đã tạo điều kiện cho các nghệ nhân tham gia hội diễn, góp phần lan tỏa văn hoá dân gian đặc sắc của đồng bào Mường.

Di sản văn hóa Thường rang, Bộ mẹng còn được phát huy giá trị trong phát triển bền vững ngành du lịch. Thông qua các hoạt động xúc tiến du lịch, hát Thường rang, Bộ mẹng được một số điểm du lịch như: Khu du lịch suối khoáng Kim Bôi xã Kim Bôi; Điểm du lịch cộng đồng xóm Mu xã Ngọc Sơn, xóm Chiến xã Vân Sơn... xây dựng thành sản phẩm du lịch độc đáo, được du khách yêu thích trải nghiệm.

Bùi Minh