Thu hẹp khoảng cách giới ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số: Chuyển biến từ nhận thức đến hành động

Trong những năm gần đây, cùng với sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, công tác thu hẹp khoảng cách giới ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) và miền núi đạt được nhiều kết quả tích cực. Những chính sách đúng đắn, trong đó có Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi, không chỉ tạo động lực phát triển kinh tế mà còn góp phần thay đổi nhận thức, bảo vệ quyền lợi của phụ nữ và trẻ em gái. Từ đó, từng bước nâng cao vị thế của họ trong gia đình và xã hội.

Kỳ 1: Nỗ lực bảo vệ phụ nữ và trẻ em gái vùng đồng bào DTTS và miền núi

Tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống từng là rào cản lớn đối với sự phát triển ở nhiều vùng đồng bào DTTS, kéo theo hàng loạt hệ lụy về sức khỏe, giáo dục và chất lượng dân số. Tại tỉnh Phú Thọ, nơi có 33 dân tộc cùng sinh sống với hơn một triệu đồng bào DTTS đã từng xảy ra tình trạng này và trở thành bài toán khó, đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt của các cấp, các ngành. Những năm qua, với sự quan tâm, chỉ đạo quyết liệt của tỉnh và việc đẩy mạnh tuyên truyền, thực thi Luật Hôn nhân và Gia đình, tình trạng này đang từng bước được đẩy lùi, góp phần bảo vệ phụ nữ, trẻ em và tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Chuyển biến rõ nét từ cơ sở

Tại xã Pà Cò - địa bàn có trên 80% dân số là đồng bào Mông, câu chuyện thay đổi nhận thức về hôn nhân đang diễn ra rõ nét. Trước đây, tục “bắt vợ” (hay “kéo vợ”) không ít lần bị biến tướng, gắn với tình trạng tảo hôn, khiến nhiều em gái mới 13-14 tuổi đã phải lập gia đình, đánh đổi tương lai học tập và phát triển bản thân. Hệ lụy không chỉ dừng lại ở những giấc mơ dang dở mà còn kéo theo những nguy cơ về sức khỏe sinh sản, đói nghèo và vòng luẩn quẩn của lạc hậu.

Tuy nhiên, bằng sự vào cuộc kiên trì của chính quyền địa phương, các tổ chức đoàn thể và người có uy tín trong cộng đồng, nhận thức của người dân đã từng bước được nâng lên. Các buổi tuyên truyền không còn mang tính hình thức mà được tổ chức linh hoạt, gắn với sinh hoạt cộng đồng, phiên chợ, lễ hội, giúp người dân dễ tiếp cận, dễ hiểu và dần thay đổi.

Đặc biệt, việc lồng ghép phổ biến Luật Hôn nhân và Gia đình với phân tích những hệ lụy thực tế đã tác động trực tiếp đến suy nghĩ của từng gia đình. Nhờ đó, tục “bắt vợ” dần được điều chỉnh theo hướng văn minh, đảm bảo sự tự nguyện, đủ tuổi kết hôn và có sự đồng thuận của hai bên gia đình.

Đồng chí Hà Văn Tín - Phó Chủ tịch UBND xã Pà Cò chia sẻ: “Nhờ tuyên truyền tích cực nên từ đầu năm 2025 đến nay, xã chưa phát hiện có trường hợp tảo hôn nào. Chúng tôi đang tiếp tục tăng cường tuyên truyền Luật Hôn nhân và Gia đình, Luật Trẻ em... nhằm xóa bỏ, bài trừ tập tục lạc hậu ra khỏi đời sống của đồng bào dân tộc Mông”.

Người có uy tín trong cộng đồng dân tộc ở xã Pà Cò thường xuyên trò chuyện, vận động bà con xây dựng nếp sống văn minh, chung tay đẩy lùi hủ tục, trong đó có nạn tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống.

Không chỉ ở Pà Cò, tại khu vực phía Nam của tỉnh, nơi có 48 xã với trên 75% dân số là đồng bào DTTS cũng ghi nhận những kết quả ấn tượng. Tỷ lệ tảo hôn giảm mạnh từ 8,3% năm 2015 xuống còn 2,35% năm 2024, kết quả này cho thấy xu hướng giảm bền vững qua từng năm. Đặc biệt từ năm 2018 đến nay chưa ghi nhận trường hợp nào liên quan đến hôn nhân cận huyết thống.

Tương tự tại khu Nhồi, xã Trung Sơn cũng là một minh chứng rõ nét cho sự thay đổi từ cơ sở. Nếu như cách đây khoảng hai thập kỷ, tình trạng kết hôn sớm gần như là “lẽ thường”, có tới 90% phụ nữ lập gia đình khi chưa đủ tuổi, thì nay bức tranh đã hoàn toàn khác. Tỷ lệ tảo hôn giảm sâu, số trường hợp kết hôn trước 18 tuổi chỉ còn đếm trên đầu ngón tay.

Đáng chú ý, sự thay đổi không chỉ đến từ chính quyền mà còn xuất phát từ nội lực cộng đồng. Các quy ước, hương ước của khu dân cư được xây dựng và thực thi nghiêm túc, trong đó quy định rõ việc không tham dự, không chúc phúc đối với các đám cưới vi phạm độ tuổi kết hôn.

Đây không chỉ là biện pháp mang tính răn đe mà còn tạo ra chuẩn mực xã hội mới, buộc mỗi gia đình phải cân nhắc trước khi quyết định. Song song với đó, các tổ chức như Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên chủ động “đi từng ngõ, gõ từng nhà”, kịp thời nắm bắt thông tin, tư vấn, thuyết phục các gia đình và thanh, thiếu niên từ bỏ ý định kết hôn sớm. Chính sự gần gũi, chân thành và kiên trì ấy đã tạo nên sự chuyển biến từ gốc rễ.

Có thể thấy, những chuyển biến tích cực từ cơ sở không phải là kết quả nhất thời mà là thành quả của cả một quá trình kiên trì, đồng bộ từ tuyên truyền, vận động đến xây dựng và thực thi các quy ước cộng đồng. Quan trọng hơn, đó là sự thay đổi từ bên trong mỗi người dân - khi họ nhận thức rõ hơn về giá trị của hạnh phúc gia đình, sức khỏe giống nòi và tương lai của thế hệ trẻ. Đây chính là nền tảng vững chắc để tiếp tục đẩy lùi tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống một cách bền vững trong thời gian tới.

Đồng bộ giải pháp, quyết liệt trong chỉ đạo

Để đạt được những kết quả trên, tỉnh đã triển khai nhiều giải pháp đồng bộ, sát với thực tiễn. Trước hết là công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức cho người dân về hệ lụy của tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống. Các nội dung tuyên truyền được lồng ghép với việc phổ biến pháp luật, nhất là Luật Hôn nhân và Gia đình, góp phần giúp người dân hiểu rõ quyền và nghĩa vụ trong hôn nhân.

Cùng với đó, vai trò của người có uy tín, trưởng dòng họ, già làng, trưởng bản được phát huy hiệu quả. Nhiều thôn, bản đã xây dựng hương ước, quy ước gắn với các chế tài cụ thể đối với hành vi vi phạm. Các tổ chức đoàn thể tích cực tham gia tuyên truyền, vận động, kịp thời phát hiện và can thiệp các trường hợp có nguy cơ tảo hôn.

Đồng bào DTTS xã Hương Cần được tuyên truyền chính sách dân số và gia đình.

Đáng chú ý, việc triển khai Tiểu dự án 2, Dự án 9 thuộc Chương trình mục tiêu (CTMT) quốc gia về giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống đã tạo thêm nguồn lực quan trọng cho công tác này.

Đồng chí Đỗ Duy Sâm - Trưởng Phòng Tuyên truyền, Sở Dân tộc và Tôn giáo cho biết: Giai đoạn 2021-2025, toàn tỉnh đã tổ chức hàng chục nghìn lượt tuyên truyền, tập huấn về pháp luật hôn nhân và gia đình cho người dân vùng DTTS; hàng nghìn lượt cán bộ cơ sở được nâng cao năng lực truyền thông, tư vấn. 13 mô hình phòng, chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống được duy trì tại các địa bàn trọng điểm, góp phần lan tỏa hiệu quả trong cộng đồng.

Việc đẩy lùi tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống đã mang lại những tác động tích cực trên nhiều phương diện. Theo các chuyên gia, hạn chế tình trạng này giúp giảm nguy cơ dị tật bẩm sinh và các bệnh lý liên quan đến di truyền học, đồng thời bảo vệ sức khỏe bà mẹ và trẻ em. Không chỉ vậy, việc không kết hôn sớm còn tạo điều kiện để thanh, thiếu niên tiếp tục học tập, nâng cao trình độ, mở rộng cơ hội việc làm.

Ở góc độ kinh tế - xã hội, đây là yếu tố quan trọng góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, giảm nghèo bền vững và thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương. Những chuyển biến tích cực cũng góp phần giảm thiểu các hệ lụy như thất học, bất bình đẳng giới, bạo lực gia đình, hướng tới xây dựng gia đình văn minh, tiến bộ.

Có thể khẳng định, những chuyển biến trong việc đẩy lùi tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống không chỉ góp phần bảo vệ phụ nữ và trẻ em gái, mà còn là bước đi quan trọng trong hành trình thu hẹp khoảng cách giới, nâng cao chất lượng dân số và phát triển bền vững vùng đồng bào DTTS và miền núi. Đây cũng chính là minh chứng rõ nét cho hiệu quả của những chủ trương, chính sách đúng đắn của Đảng và Nhà nước khi đi vào cuộc sống.

Nhóm PV