Lan tỏa bản sắc văn hóa dân tộc Mường

Với bề dày lịch sử và hệ thống giá trị phong phú, văn hóa dân tộc Mường không chỉ là tài sản quý báu của cộng đồng, mà còn là nhân tố quan trọng cấu thành nên bản sắc Đất Tổ. Việc bảo tồn các giá trị văn hóa được duy trì qua nhiều thế hệ, cùng sự vào cuộc quyết liệt của chính quyền trong công tác phục dựng và phát huy giá trị di sản, đã biến văn hóa trở thành sức mạnh nội sinh, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội và gắn kết cộng đồng trong không gian phát triển mới.

Lễ hội Khai hạ dân tộc Mường năm 2026 được tổ chức quy mô cấp tỉnh, góp phần lan tỏa các giá trị văn hóa truyền thống.

Lễ hội Khai hạ - sức sống trong không gian phát triển

Trong hệ thống di sản văn hóa phi vật thể của người Mường, Lễ hội Khai hạ giữ một vị trí đặc biệt quan trọng, là sợi dây kết nối cộng đồng và khơi dậy lòng tự hào dân tộc. Đây không đơn thuần là hoạt động tín ngưỡng cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, vạn vật sinh sôi, mà đã trở thành sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc, mang theo khát vọng về cuộc sống ấm no, hạnh phúc của người dân bản địa.

Thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, đối với lĩnh vực văn hoá, sự đổi mới này không chỉnâng cao hiệu lực, hiệu quả điều hành bộ máy quản lý, mà còn đặt ra trách nhiệm và cơ hội mới cho công tác bảo tồn văn hóa. Theo đồng chí Lê Chí Huyên - Chủ tịch UBND xã Mường Bi, đổi mới bộ máy giúp việc bảo tồn, phát huy các giá trị truyền thống được thực hiện sâu sát hơn ngay từ cơ sở, để văn hóa thực sự là nền tảng tinh thần và nguồn lực phát triển.

Lễ hội Khai hạ năm 2026 được tổ chức với quy mô cấp tỉnh, thể hiện sự hội tụ và lan tỏa mạnh mẽ của di sản khi về với đất Mường. Không gian lễ hội không gói gọn trong một vùng mà trở thành điểm kết nối giữa các vùng Mường cổ với sự giao lưu của nhiều địa phương như Thanh Sơn, Tu Vũ, Sông Lô và phường Vân Phú. Sự kết nối này tạo nên không gian văn hóa vừa đa dạng, vừa thống nhất, khẳng định tinh thần gắn kết bền chặt giữa các dân tộc anh em trên quê hương Đất Tổ. Thông qua hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao và trò chơi dân gian, hình ảnh vùng đất Phú Thọ “Nghĩa tình - Năng động - Hội nhập” đã được quảng bá rộng rãi tới du khách thập phương.

Lễ hội Đình Khênh, xã Thượng Cốc được tổ chức góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc Mường trên địa bàn.

Khẳng định bản sắc và nỗ lực bảo tồn các giá trị văn hóa

Trong những năm qua, công tác bảo tồn văn hóa dân tộc Mường đã nhận được sự quan tâm đặc biệt của các cấp uỷ, chính quyền và ngành Văn hóa. Nhiều giá trị đặc trưng như tiếng nói, trang phục truyền thống, kiến trúc nhà sàn và hệ thống tri thức bản địa đã được kiểm kê, đánh giá thực trạng một cách nghiêm túc. Trong đó, Mo Mường - loại hình diễn xướng nghi lễ phản ánh thế giới quan và nhân sinh quan của cộng đồng đã được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia và hoàn thành hồ sơ trình UNESCO ghi danh vào danh sách cần bảo vệ khẩn cấp.

Bên cạnh Mo Mường, nghệ thuật Chiêng Mường cũng là niềm tự hào lớn với hơn 10.000 chiếc chiêng được cộng đồng sử dụng và thực hành thường xuyên. Nhiều di sản phi vật thể khác cũng được vinh danh cấp quốc gia như: Tri thức dân gian lịch tre; Nghệ thuật tạo hoa văn trên cạp váy; Hát Thường rang, Bộ mẹng hay các lễ hội đặc thù như lễ hội cướp Kén (xã Thọ Văn) và Tết Doi (xã Thu Cúc).

Công tác bảo tồn được triển khai bằng nhiều hình thức. Tỉnh đã ban hành các văn bản chỉ đạo, xây dựng kế hoạch dài hạn lồng ghép bảo tồn văn hóa Mường vào chương trình xây dựng nông thôn mới và phát triển kinh tế - xã hội. Bên cạnh đó, tỉnh tổ chức kiểm kê, sưu tầm, số hóa và lập hồ sơ khoa học cho các giá trị văn hóa tiêu biểu. Tôn vinh và hỗ trợ nghệ nhân - những người trực tiếp giữ lửa di sản, với hàng chục cá nhân được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú. Đưa di sản vào trường học thông qua các lớp truyền dạy tiếng nói, chữ viết, làn điệu dân ca.

Đặc biệt, hướng đi gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng đã chứng minh được hiệu quả vượt trội. Nhiều bản Mường đã trở thành điểm đến thu hút đông đảo du khách tham quan, trải nghiệm không gian nhà sàn truyền thống, thưởng thức ẩm thực đặc sắc và hòa mình vào các sinh hoạt văn hóa dân gian. Từ đó giúp người dân địa phương có thu nhập và thêm tự hào về bản sắc của dân tộc mình.

Mặc dù đạt được nhiều kết quả, nhưng công tác bảo tồn văn hoá dân tộc Mường vẫn đứng trước những thách thức không nhỏ từ quá trình đô thị hóa và sự tác động của đời sống hiện đại. Nguồn lực đầu tư ở một số địa phương còn hạn chế... Để hiện thực hóa các giải pháp, tỉnh xác định việc bảo tồn phải gắn liền với sinh kế của người dân. Tại các địa bàn trọng điểm như Mường Bi, Mường Vang, Mường Thàng, Mường Động, Thanh Sơn, Tân Sơn..., việc phục dựng nghi lễ, khôi phục nghề dệt và truyền dạy tiếng nói đang được đẩy mạnh. Đây là những bước đi thiết thực nhằm thực hiện chủ trương của Đảng và Nhà nước về phát triển văn hóa. Trong thời gian tới, tỉnh chú trọng ứng dụng công nghệ số để lưu trữ và quảng bá tư liệu văn hóa Mường, đồng thời xây dựng các mô hình bảo tàng cộng đồng. Việc gắn kết chặt chẽ giữa bảo tồn di sản với phát triển du lịch bền vững không chỉ là giải pháp để gìn giữ, mà còn là con đường để văn hóa Mường Phú Thọ vươn xa, trở thành tài sản giá trị cho thế hệ mai sau.

Hương Lan