Biến dạng ngữ cảnh phát ngôn: Thủ đoạn thao túng nhận thức trong kỷ nguyên số

Trong môi trường truyền thông số, cuộc đấu tranh thông tin ngày càng chuyển từ làm giả dữ liệu sang thao túng cách hiểu dữ liệu. Một trong những thủ đoạn tinh vi khá phổ biến trên không gian mạng là biến dạng ngữ cảnh phát ngôn. Bằng việc cắt ghép, lược bỏ hoặc đánh tráo bối cảnh của những phát ngôn có thật, các đối tượng có thể làm sai lệch bản chất sự việc, dẫn dắt dư luận và tác động tiêu cực đến nhận thức xã hội. Đây là một trong những thủ đoạn thao túng nhận thức nguy hiểm trên không gian mạng hiện nay. Bởi khi sự thật bị tách khỏi bối cảnh, công chúng không còn tiếp cận được bản chất của sự việc mà chỉ tiếp nhận một phiên bản méo mó của sự thật. Từ đó, những nhận thức lệch lạc có thể được hình thành, lan truyền và từng bước tác động đến niềm tin xã hội.

Nhận diện thủ đoạn

Về bản chất, biến dạng ngữ cảnh phát ngôn là thủ đoạn làm sai lệch ý nghĩa của thông tin bằng cách tách phát ngôn khỏi môi trường xã hội, chính trị và truyền thông vốn tạo nên ý nghĩa chân thực của nó. Điều đáng lo ngại là các chủ thể thực hiện không cần bịa đặt một sự kiện mới, mà chỉ cần cắt bỏ một phần nội dung, lược đi những thông tin giải thích hoặc đặt phát ngôn vào một bối cảnh khác là đã có thể làm thay đổi hoàn toàn cách công chúng tiếp nhận và diễn giải vấn đề.

Nếu như trước đây, thông tin giả thường được nhận diện qua những chi tiết bịa đặt, thì ngày nay, thủ đoạn thao túng đã tinh vi hơn nhiều. Đối tượng không làm giả dữ kiện mà làm biến dạng ý nghĩa của dữ kiện; không phủ nhận sự thật mà dẫn dắt công chúng hiểu sai về sự thật. Chính sự đan xen giữa những yếu tố xác thực và những lớp nghĩa bị đánh tráo đã tạo nên một dạng “sự thật méo mó”, khiến người tiếp nhận dễ tin, khó nghi ngờ và càng khó phát hiện.

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo càng làm gia tăng nguy cơ này. Các công nghệ như deepfake, sao chép giọng nói và công cụ tạo sinh nội dung cho phép tạo ra những sản phẩm truyền thông có độ chân thực cao, khiến ranh giới giữa nội dung xác thực và nội dung bị thao tác ngày càng khó phân biệt.

Thực tiễn cho thấy, nhiều chủ trương, chính sách lớn của Đảng và Nhà nước đã trở thành mục tiêu của các hoạt động thao túng thông tin trên không gian mạng. Đáng lưu ý, các đối tượng chống phá thường không tạo dựng thông tin hoàn toàn sai sự thật mà khai thác dữ kiện có thật, cắt ghép, bóp méo ngữ cảnh để đánh tráo bản chất sự việc và dẫn dắt nhận thức xã hội theo hướng lệch lạc.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Trung Quốc Tập Cận Bình. Ảnh: Trí Dũng/TTXVN

Việc xuyên tạc chuyến thăm cấp Nhà nước của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tới Trung Quốc tháng 4/2026 là biểu hiện điển hình của thủ đoạn biến dạng ngữ cảnh phát ngôn. Các đối tượng chống phá không phủ nhận sự kiện có thật nhưng cố tình tách chuyến thăm khỏi tổng thể đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa của Việt Nam để suy diễn thành các luận điệu như “ngả về Trung Quốc”, “chọn phe” hay “đánh đổi chủ quyền”.

Lập luận này không có căn cứ vì quan hệ với Trung Quốc nằm trong tổng thể chính sách đối ngoại nhất quán của Việt Nam đối với các nước láng giềng, các đối tác quan trọng và các nước lớn. Việc duy trì, củng cố quan hệ với một quốc gia không đồng nghĩa với từ bỏ nguyên tắc độc lập, tự chủ hay thay đổi định hướng đối ngoại. Xuyên suốt 40 năm đổi mới đất nước cho thấy Việt Nam đồng thời thúc đẩy quan hệ với nhiều đối tác khác nhau, khẳng định rõ nguyên tắc đối ngoại không liên minh quân sự, không liên minh nước này để chống nước khác.

Bản chất của thủ đoạn này là sử dụng “thông tin thật nhưng ngữ cảnh giả” để dẫn dắt công chúng đến những kết luận sai lệch. Mục tiêu không phải tranh luận học thuật về chính sách đối ngoại mà nhằm gieo rắc hoài nghi, làm suy giảm niềm tin xã hội, từ đó tác động tiêu cực đến sự đồng thuận và nền tảng tư tưởng của Đảng.

Xét từ góc độ an ninh nhận thức, đây là biểu hiện của xu hướng chuyển từ làm giả thông tin sang thao túng ý nghĩa của dữ kiện có thật. Đối tượng bị biến đổi không phải dữ kiện mà là ngữ cảnh quy định ý nghĩa của chúng. Vì vậy, bảo vệ sự thật không chỉ đòi hỏi xác minh thông tin mà còn phải khôi phục bối cảnh phát ngôn, nhận diện thủ pháp đánh tráo ngữ nghĩa và nâng cao năng lực tiếp nhận của công chúng trước các hình thức dẫn dắt nhận thức tinh vi.

Ngày nay, trong bối cảnh cuộc đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng diễn ra ngày càng quyết liệt trên không gian mạng, việc nhận diện và phản bác các thủ đoạn đánh tráo ngữ cảnh phát ngôn cần được xem là nhiệm vụ thường xuyên của cả hệ thống chính trị, các cơ quan báo chí, đội ngũ cán bộ, đảng viên và mỗi công dân. Bảo vệ sự thật không chỉ là bảo vệ tính chính xác của thông tin mà còn là bảo vệ niềm tin xã hội, bảo vệ trận địa tư tưởng và giữ vững nền tảng tinh thần của chế độ.

Cơ chế lan truyền của thông tin bị biến dạng

Sự phát triển của các thuật toán đề xuất nội dung đã làm thay đổi đáng kể cách tiếp nhận thông tin. Trên không gian mạng, mức độ hiển thị của một nội dung thường được quyết định bởi khả năng tạo tương tác hơn là tính chính xác. Những tiêu đề giật gân, lời bình mang tính dẫn dắt hoặc các thông điệp khơi gợi cảm xúc thường khiến công chúng phản ứng trước khi kịp kiểm chứng. Chính đặc điểm này tạo điều kiện để các sản phẩm biến dạng ngữ cảnh phát ngôn lan truyền nhanh chóng và phát huy tác động.

Nhiều nghiên cứu về truyền thông số chỉ ra rằng các nội dung khơi gợi phẫn nộ, lo lắng, sợ hãi hoặc tranh cãi có khả năng lan truyền mạnh hơn những thông tin mang tính phân tích, lý giải. Điều đó khiến các sản phẩm cắt ghép, xuyên tạc trở thành “nguồn nguyên liệu” phù hợp với cơ chế vận hành của mạng xã hội.

Diễn biến liên quan đến cuốn sách “Chuyện với Thanh – Lời kể mới về ánh sáng” là một ví dụ cho thấy thủ đoạn lợi dụng sự kiện đang gây tranh luận để quy chụp và dẫn dắt dư luận. Sau khi có quyết định dừng phát hành, thu hồi cuốn sách để xem xét, xử lý theo quy định, một số tài khoản mạng xã hội đã không tập trung vào nội dung vụ việc mà cố tình mở rộng phạm vi trách nhiệm, gán ghép và quy kết cho các cơ quan, tổ chức không phải chủ thể trực tiếp của hoạt động xuất bản. Việc quy trách nhiệm cho Báo Nhân Dân hay một số tổ chức khác là cách lập luận thiếu căn cứ, bởi trách nhiệm trong lĩnh vực xuất bản phải được xác định theo chức năng, thẩm quyền và vai trò cụ thể của từng chủ thể theo quy định pháp luật.

Từ một sự kiện có thật, các đối tượng đã tạo ra liên tưởng về sự “bảo trợ” hoặc “tiếp tay” của các cơ quan chính thống nhằm kích động nghi ngờ, làm suy giảm niềm tin của công chúng. Đây không phải là phản biện dựa trên chứng cứ mà là sự đánh tráo giữa việc góp ý đối với một xuất bản phẩm với việc công kích uy tín của các cơ quan, tổ chức không liên quan trực tiếp đến sai phạm, qua đó làm sai lệch nhận thức của dư luận về bản chất sự việc.

Do đó, đấu tranh tư tưởng trên không gian mạng hiện nay, bảo vệ sự thật không chỉ dừng lại ở việc xác minh dữ kiện mà còn là bảo vệ hệ thống khái niệm, ngôn ngư, khôi phục ngữ cảnh gốc và những giá trị làm nên ý nghĩa của sự thật đó. Vì vậy, nhận diện cơ chế lan truyền của thông tin biến dạng là yêu cầu cần thiết để nâng cao sức đề kháng của xã hội trước các hoạt động thao túng nhận thức.

Từ thao túng thông tin đến sai lệch nhận thức

Trong môi trường số, tác động thông tin không chỉ diễn ra ở cấp độ truyền tải nội dung mà còn hướng đến việc định hình cách công chúng tiếp nhận, lý giải và đánh giá các sự kiện. Quá trình này thường bắt đầu bằng việc lựa chọn có chủ đích những chi tiết thuận lợi, lược bỏ hoặc bóp méo các yếu tố bối cảnh, từ đó tạo ra một cách diễn giải mới đối với cùng một sự việc.

Mạng xã hội với cơ chế ưu tiên tương tác đã làm gia tăng tốc độ và phạm vi lan truyền của những nội dung gây tranh cãi hoặc kích thích cảm xúc. Khi thông tin bị cắt ghép, xuyên tạc được lặp lại trên nhiều nền tảng và qua nhiều chủ thể khác nhau, công chúng có xu hướng xem đó là cách lý giải hợp lý, đặc biệt khi nội dung phù hợp với niềm tin hoặc định kiến sẵn có. Trong điều kiện đó, thao túng thông tin không còn dừng lại ở việc làm sai lệch dữ kiện mà từng bước dẫn dắt cách hiểu, định hướng thái độ và tác động đến quá trình hình thành quan điểm xã hội.

Sự kiện Bình Dương tháng 5/2014 là minh chứng rõ nét cho tác hại của việc dẫn dắt và thao túng thông tin trên không gian mạng. Lợi dụng tâm lý bức xúc của nhân dân trước việc Trung Quốc hạ đặt trái phép giàn khoan Hải Dương 981 trong vùng biển Việt Nam, các đối tượng xấu đã phát tán nhiều thông tin thiếu kiểm chứng, cắt ghép sự kiện và kích động tâm lý đám đông. Thay vì phản ánh đầy đủ bản chất sự việc, chúng cố tình hướng dư luận tới những hành động cực đoan như đập phá tài sản, tấn công các doanh nghiệp... tạo cảm giác rằng các hành vi quá khích là biểu hiện của lòng yêu nước.

Cần khẳng định rằng, những hành vi quá khích tại Bình Dương năm 2014 không phải là lòng yêu nước mà là hệ quả của việc bị dẫn dắt bởi thông tin sai lệch và kích động cảm xúc. Thủ đoạn nguy hiểm của các thế lực chống phá là đánh tráo khái niệm giữa yêu nước với cực đoan, qua đó gây mất ổn định xã hội, làm suy giảm niềm tin của nhân dân vào sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước và uy tín của Việt Nam trong khu vực và thế giới.

Thách thức đối với công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng

Trong điều kiện phần lớn nhận thức của công chúng về các vấn đề chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội được hình thành qua truyền thông, sự sai lệch thông tin có thể trực tiếp làm suy giảm niềm tin xã hội và tác động tiêu cực đến an ninh nhận thức. Trong đó, biến dạng ngữ cảnh phát ngôn đã và đang trở thành công cụ dẫn dắt dư luận.

Khi hiện tượng này diễn ra thường xuyên, công chúng dễ hình thành những đánh giá phiến diện, gia tăng tâm lý hoài nghi đối với các nguồn thông tin chính thống, từ đó làm xuất hiện các luồng quan điểm đối lập, gia tăng nguy cơ phân cực xã hội và ảnh hưởng đến ổn định chính trị, an ninh, trật tự an toàn xã hội.

Đặc biệt, với tốc độ chuyển đổi số đang bứt tốc, các thế lực thù địch và phần tử cơ hội chính trị ngày càng tận dụng ưu thế công nghệ để gia tăng hoạt động chống phá trên không gian mạng. Thực tiễn cho thấy, biến dạng ngữ cảnh phát ngôn đã trở thành phương thức tác động nhận thức tinh vi, ảnh hưởng trực tiếp đến sự đồng thuận xã hội và an ninh tư tưởng. Vì vậy, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ là nhiệm vụ trên mặt trận lý luận mà còn là yêu cầu cấp bách trên mặt trận thông tin và nhận thức hiện nay.

Tài khoản Facebooker Nguyễn Huy Viện đăng trên nền tảng Facebook

Tăng sức đề kháng trước thủ đoạn biến dạng ngữ cảnh

Để hạn chế tác động của thủ đoạn biến dạng ngữ cảnh phát ngôn, trước hết cần nâng cao năng lực phát hiện, cảnh báo sớm và quản trị môi trường thông tin số. Ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các công cụ phân tích truyền thông số sẽ giúp phát hiện sớm các nội dung có dấu hiệu biến dạng ngữ cảnh phát ngôn, dự báo nguy cơ dẫn dắt dư luận và khủng hoảng truyền thông, tạo cơ sở cho việc chủ động phòng ngừa, xử lý. Đồng thời, các nền tảng số cần nâng cao trách nhiệm quản trị nội dung, minh bạch thuật toán và kịp thời kiểm soát các sản phẩm cắt ghép, xuyên tạc nhằm hạn chế lan truyền thông tin sai lệch.

Tiếp đó, phát huy vai trò tiên phong của báo chí cách mạng trong bảo vệ sự thật và định hướng dư luận xã hội. Trong bối cảnh cạnh tranh diễn giải ngày càng quyết liệt trên không gian mạng, báo chí chính thống cần khẳng định vai trò nòng cốt trong bảo vệ sự thật và định hướng nhận thức xã hội. Không chỉ đưa tin kịp thời, báo chí phải đi trước trong kiểm chứng, khôi phục đúng ngữ cảnh phát ngôn; chủ động đấu tranh, phản bác các thủ đoạn thao túng thông tin. Đồng thời, đẩy mạnh “phủ xanh” không gian mạng bằng thông tin tích cực, góp phần nâng cao sức đề kháng xã hội trước tác động tiêu cực của môi trường thông tin số.

Ở khía cạnh khác, cần xây dựng công dân số có khả năng “miễn dịch thông tin”. Cần đẩy mạnh giáo dục kỹ năng số, kỹ năng nhận diện và kiểm chứng thông tin; trang bị tư duy phản biện và bản lĩnh chính trị cho người dân, nhất là thế hệ trẻ. Khi mỗi công dân có khả năng sàng lọc, đánh giá và tự bảo vệ trước thông tin sai lệch, các thủ đoạn đánh tráo ngữ cảnh sẽ khó phát huy tác động đối với nhận thức xã hội.

Bên cạnh việc đấu tranh phản bác các thông tin sai trái, xuyên tạc, cần đẩy mạnh lan tỏa những giá trị tích cực theo phương châm “lấy cái đẹp dẹp cái xấu, lấy tích cực đẩy lùi tiêu cực”. Trong môi trường số, khoảng trống thông tin tích cực rất dễ bị lấp đầy bởi những nội dung giật gân, kích động hoặc xuyên tạc. Vì vậy, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ dừng lại ở việc “chống” mà đặc biệt coi trọng việc “xây”.

Cùng với đó cần xây dựng năng lực “đọc ngữ cảnh” trên nền tảng số, hình thành thói quen tìm nguồn gốc phát ngôn, đối chiếu hoàn cảnh và mục đích truyền tải của phát ngôn.

Cuối cùng không thể không nhắc tới xây dựng văn hóa trách nhiệm truyền thông trong xã hội số cho cán bộ, đảng viên và người dân như:Tôn trọng sự thật, không chia sẻ hoặc tiếp tay lan truyền thông tin chưa được kiểm chứng; chủ động lên tiếng phản bác các nội dung xuyên tạc, bóp méo phát ngôn góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, giữ vững trận địa tư tưởng và củng cố niềm tin xã hội.

Trong kỷ nguyên số, khi phát ngôn bị tách khỏi bối cảnh, sự thật có thể bị biến dạng; niềm tin xã hội vì thế bị xói mòn, kéo theo thách thức đối với nền tảng tinh thần của xã hội. Việc nhận diện và ngăn chặn thủ đoạn biến dạng ngữ cảnh phát ngôn không chỉ là yêu cầu của công tác quản lý thông tin mà còn là nhiệm vụ bảo vệ an ninh nhận thức.

Điều này đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, cơ quan báo chí và mỗi công dân. Chỉ khi sự thật được đặt đúng trong ngữ cảnh, thông tin được tiếp cận bằng tư duy phản biện chúng ta mới có thể xây dựng môi trường thông tin lành mạnh, củng cố niềm tin của Nhân dân, giữ vững nền tảng tư tưởng cho sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên số.

Thu Huyền - Hữu Phước

(Trường Chính trị tỉnh)