Bình đẳng giới trong hôn nhân và gia đình: Nhìn từ thực tiễn các vụ ly hôn

Kỳ 1: Ly hôn và những bất bình đẳng sau cánh cửa gia đình

Ly hôn không chỉ là chấm dứt quan hệ hôn nhân về mặt pháp lý mà còn phản ánh mức độ thực chất của bình đẳng giới trong gia đình. Thực tiễn giải quyết các vụ án hôn nhân tại địa phương cho thấy, dù pháp luật đã tiến bộ về quyền, nghĩa vụ của vợ chồng nhưng phụ nữ và trẻ em vẫn thường chịu nhiều thiệt thòi, cho thấy ly hôn cần được nhìn nhận cả dưới góc độ xã hội và bình đẳng giới.

Khoảng cách giữa quy định và thực tiễn

Theo số liệu của Viện Kiểm sát nhân dân tỉnh, năm 2025, số lượng án dân sự, hôn nhân gia đình phát sinh 12.657 vụ, việc - tăng 1.367 vụ (12,1%) so với năm 2024. Trong đó, các tranh chấp về hôn nhân và gia đình 7.924 vụ, việc (chiếm 62,6%); các tranh chấp về dân sự 4.733 vụ, việc (chiếm tỷ lệ 37,4%). Trong đó, chủ yếu là tranh chấp về quan hệ hôn nhân, con chung, chia tài sản sau ly hôn; tranh chấp về hợp đồng dân sự, quyền sử dụng đất... Tỷ lệ phụ nữ đứng đơn xin ly hôn chiếm trên 60%, cho thấy phụ nữ ngày càng chủ động hơn trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Thẩm phán Toà án nhân dân khu vực 2 - Phú Thọ hòa giải ly hôn nhằm giúp các bên đoàn tụ (nếu có thể), giảm mâu thuẫn và bảo đảm quyền lợi hợp pháp của các bên.

Tuy nhiên, phía sau những lá đơn ly hôn là sự tích tụ của nhiều mâu thuẫn kéo dài như: Bất đồng quan điểm sống, áp lực kinh tế, ngoại tình, bạo lực gia đình, thiếu kỹ năng sống, thiếu sự chia sẻ trong đời sống hôn nhân... Thực tiễn xét xử tại địa phương cho thấy, dù vai trò của phụ nữ đã thay đổi rõ rệt, họ vừa tham gia lao động, tạo thu nhập, vừa gánh vác phần lớn công việc nội trợ, chăm sóc con cái, nhưng quyền quyết định trong gia đình nhiều khi vẫn chưa tương xứng. Tình trạng “gánh kép” kéo dài khiến không ít phụ nữ chịu áp lực cả về kinh tế và tinh thần. Khi mâu thuẫn phát sinh, sự bất cân xứng về vai trò và quyền lợi này bộc lộ rõ, trở thành nguyên nhân chủ yếu dẫn đến đổ vỡ hôn nhân.

Tháng 2/2026, Tòa án nhân dân khu vực 2 - Phú Thọ đã xét xử sơ thẩm vụ án ly hôn giữa chị P.T.K.C và anh T.C.H, cùng cư trú tại xã Bản Nguyên. Hai bên kết hôn năm 2012, có một con chung. Quá trình chung sống, vợ chồng phát sinh mâu thuẫn do khác biệt quan điểm, thiếu sự quan tâm, chia sẻ. Mâu thuẫn kéo dài không được giải quyết. Từ năm 2019, anh H đi lao động tại Hàn Quốc, không về nước, không cung cấp địa chỉ, khiến quan hệ vợ chồng ngày càng rạn nứt, đời sống chung không còn duy trì. Xét thấy tình trạng hôn nhân đã trầm trọng, mục đích hôn nhân không đạt được, Hội đồng xét xử chấp nhận yêu cầu ly hôn của nguyên đơn. Đồng thời, xác định tài sản hình thành trong thời kỳ hôn nhân là tài sản chung, có sự đóng góp của cả hai bên, trong đó có phần công sức của người vợ trong lao động và chăm sóc gia đình. Quyền lợi của người vợ được bảo đảm theo quy định.

Thực tiễn này cho thấy, dù pháp luật đã quy định rõ nguyên tắc bình đẳng, song trong nhận thức xã hội, giá trị của công việc nội trợ, chăm sóc gia đình vẫn chưa được nhìn nhận đầy đủ... Đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến bất bình đẳng khi giải quyết ly hôn.

Những gánh nặng hậu ly hôn

Nếu trong thời kỳ hôn nhân, phụ nữ thường là người gánh vác chính việc chăm sóc gia đình, thì sau ly hôn, gánh nặng này tiếp tục gia tăng, đặc biệt trong việc nuôi con và bảo đảm điều kiện sống. Thực tiễn xét xử cho thấy, khoảng 80% trường hợp con sau ly hôn được giao cho mẹ trực tiếp nuôi dưỡng, nhất là với trẻ nhỏ. Điều này phù hợp với lợi ích của trẻ em, nhưng đồng thời cũng đặt ra áp lực lớn đối với phụ nữ.

Thực tế tại địa phương ghi nhận nhiều trường hợp phụ nữ gặp khó khăn sau ly hôn. Đơn cử như trường hợp chị N.A.T (Dữu Lâu, phường Việt Trì) sau ly hôn được giao nuôi con trong thời gian dài. Dù bản án đã tuyên nghĩa vụ cấp dưỡng, nhưng việc thực hiện không đầy đủ, có thời điểm bị né tránh. Trong hoàn cảnh đó, toàn bộ chi phí sinh hoạt, học tập của con do người mẹ tự đảm đương. Áp lực kinh tế cùng trách nhiệm chăm sóc, giáo dục con cái khiến cuộc sống gặp nhiều khó khăn. Đây là tình trạng không hiếm gặp hiện nay.

Trong các vụ án ly hôn phải đưa ra xét xử, Toà án luôn thực hiện đúng các quy định của Bộ luật Dân sự, Bộ luật Tố tụng dân sự, Luật Hôn nhân gia đình để xét xử bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp cho các bên đương sự.

Sau ly hôn vẫn có nhiều người thực thi nghiêm túc bản án, nhưng cũng có trường hợp ngược lại, kể cả phụ nữ. Việc thi hành nghĩa vụ cấp dưỡng hiện vẫn gặp không ít vướng mắc. Nguyên nhân do người phải thi hành án không có thu nhập ổn định hoặc cố tình né tránh, gây khó khăn cho cơ quan chức năng. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của trẻ em và người trực tiếp nuôi dưỡng.

Không chỉ chịu áp lực kinh tế, phụ nữ sau ly hôn còn đối mặt với định kiến xã hội, nhất là ở khu vực nông thôn. Những quan niệm truyền thống khiến phụ nữ ly hôn bị nhìn nhận khắt khe hơn, ảnh hưởng đến tâm lý và cơ hội ổn định cuộc sống. Trong khi đó, nam giới ít chịu áp lực tương tự. Từ thực tiễn trên có thể thấy, dù pháp luật về hôn nhân và gia đình đã có nhiều tiến bộ, song việc bảo đảm bình đẳng giới trong thực tế vẫn còn khoảng cách. Ly hôn không chỉ là vấn đề cá nhân, mà còn là vấn đề xã hội, phản ánh những hạn chế trong nhận thức và thực thi pháp luật.

Việc nhận diện đúng những bất cập này là cơ sở để đề ra giải pháp phù hợp, góp phần xây dựng gia đình tiến bộ, bình đẳng, hạnh phúc.

Anh Thơ

>>> Kỳ 2: Tăng cường bảo đảm bình đẳng sau ly hôn