Độc đáo văn hóa rượu cần của cộng đồng Mường

Gắn với vùng đất được biết đến là cái nôi của văn hóa Mường, rượu cần - thức uống thơm nồng mang hương vị đặc trưng của núi rừng Tây Bắc từ lâu đã trở thành một nét đẹp văn hóa cộng đồng, mang sứ mệnh kết nối con người với thiên nhiên, gắn kết con người với con người qua những cuộc sum vầy, sẻ chia.

Văn hóa rượu cần đất Mường độc đáo được vinh danh, quảng bá trong các sự kiện Văn hóa - Du lịch của tỉnh.

Nghệ nhân Nhân dân Bùi Văn Minh, ở xóm Mận Bùi, xã Thượng Cốc nhớ lại, dù đã hơn hai năm trôi qua nhưng dư âm của Đêm hội rượu cần trong khuôn khổ Tuần Văn hóa - Du lịch Hòa Bình (cũ) vẫn còn đọng lại trong ông và nhiều người dân xứ Mường. Đêm hội mang đến không gian trải nghiệm phong phú với các hoạt động nghệ thuật, giao lưu văn hóa cộng đồng đặc sắc; là dịp để các nghệ nhân bốn Mường: Bi, Vang, Thàng, Động giới thiệu phong tục, cách thức uống rượu cần độc đáo, qua đó khơi dậy niềm tự hào và khát vọng gìn giữ những giá trị di sản văn hóa quý báu của cộng đồng Mường.

Cách làm rượu cần ngon của phụ nữ Mường xã Đại Đồng.

Tiếng Mường gọi rượu cần là “rạw toỏng”. Không ai biết người Mường biết làm rượu từ bao giờ, chỉ biết rằng nó là thức uống có men được dùng trong đời sống của họ từ lâu đời và được làm từ bàn tay khéo léo, trí thông minh của người phụ nữ. Rượu cần được dùng trong gia đình, trong cuộc vui tiếp khách, đám cưới, mừng nhà mới, thờ cúng trong lễ tang, lễ tạ mộ và một số nghi lễ khác.

Men lá - “linh hồn” của vò rượu cần được người Mường chuẩn bị công phu.

Theo bà Bùi Thị Cùi, chủ cơ sở sản xuất rượu cần Mường Vang, phường Hòa Bình, bí quyết tạo nên một vò rượu cần ngon nằm ở men rượu. Được ví như “linh hồn” của rượu cần, men lá của người Mường được chế biến từ nhiều loại cây, lá rừng và nguyên liệu tự nhiên như ớt, gừng, riềng, lá mít, lá ổi, lá mâm xôi, vỏ long não, dây thảo quả rừng, lá lọt núi... Đặc biệt, không thể thiếu vỏ cây gỗ mun để tạo nên hương vị ngọt dịu, đặc trưng của rượu cần, vừa mang giá trị tinh thần, vừa chứa đựng chiều sâu văn hóa cộng đồng.

Gạo nếp được trộn với trấu đồ chín trên bếp củi.

Nguyên liệu để làm rượu cần gồm gạo nếp, trấu và men lá. Gạo nếp được ngâm qua đêm cho mềm; trấu được rửa sạch, phơi khô rồi trộn đều với gạo trước khi đồ chín trên bếp củi. Khi cơm nguội mới tiến hành trộn men và tiếp tục ủ để lên men. Công đoạn này đòi hỏi sự khéo léo, tỉ mỉ để men ngấm đều vào từng hạt cơm, hạt trấu, giúp rượu giữ được hương vị thơm ngon trong thời gian dài. Khi rượu lên men thành công sẽ được cho vào vò, đậy kín để ủ. Vào mùa nóng, chỉ khoảng 20 ngày là rượu đã đạt độ ngọt, còn mùa lạnh phải mất hơn một tháng mới có thể sử dụng.

Sau khi để nguội, cơm được trộn đều với men trước khi đem ủ kín.

Người Mường có tục uống rượu theo hội, theo nhóm sum vầy. Khi có khách đến nhà, chủ nhà trải chiếu giữa sàn, đặt vò rượu ở chính giữa rồi mời mọi người quây quần xung quanh. Sau những lời hỏi thăm thân tình, chủ nhà mời khách cùng uống “của vườn, của suối cho bớt mệt nhọc đường xa”. Người Mường gọi đó là tục uống “thông cần”. Sau đó là các hình thức uống đôi, uống nam nữ, uống bốn người, sáu người hay nhiều người cùng uống, tạo nên không khí đầm ấm, chan hòa và gắn kết.

Rượu cần trở thành “sứ giả” văn hóa, du lịch hấp dẫn.

Theo đồng chí Bùi Văn Nam, công chức Phòng Quản lý di sản văn hóa, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, bên cạnh mâm cỗ lá, tục uống rượu cần là một nét văn hóa phổ biến trong cộng đồng người Mường. Rượu cần hiện diện trong hầu hết các nghi lễ quan trọng. Trong sử thi Mo Mường, khi con người tìm ra lửa, nước và hạt lúa cũng là lúc tạo nên thức ăn, thức uống và công thức làm rượu cần. Trong đám cưới, thiếu vò rượu cần thì cô dâu chưa thể về nhà chồng; trong ngày Tết, thiếu vò rượu cần thì mùa xuân chưa thực sự trọn vẹn. Uống rượu cần không đơn thuần là thưởng thức một thức uống mà còn là nét văn hóa cộng đồng, nơi mọi người quây quần, sẻ chia, thêm gắn bó và yêu thương nhau hơn.

Bí quyết gia truyền cùng đôi bàn tay khéo léo của phụ nữ Mường làm nên những vò rượu thơm ngon.

Với sự nỗ lực của các cấp, các ngành, địa phương trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, văn hóa rượu cần của người Mường đã được đông đảo người dân cả nước biết đến và đón nhận.

Rượu cần trở thành “sứ giả” văn hóa, du lịch hấp dẫn kỳ lạ đối với du khách trong nước và quốc tế. Đặc biệt, năm 2023, rượu cần của người Mường Hòa Bình – Phú Thọ được Hiệp hội Văn hóa ẩm thực Việt Nam vinh danh là một trong 121 đồ ăn, thức uống tiêu biểu của Việt Nam.

Bùi Minh