Bánh Ngõa - tinh hoa quà quê Đất Tổ

Giữa vô vàn thức quà quê như bánh trùng, chè kho, giò lụa..., món bánh Ngõa của làng cổ Lũng Ngoại (xã Vĩnh Thành) vẫn giữ một vị trí vô cùng đặc biệt. Không chỉ là một thức quà ăn chơi dân dã, mỗi chiếc bánh là một phần di sản văn hóa, gói trọn tấm lòng và cốt cách của người dân Đất Tổ.

Sự đặc biệt ấy, theo các cụ cao niên trong làng, bắt nguồn từ lịch sử lâu đời gắn liền với các nghi lễ trang trọng. Thuở xưa, bánh Ngõa được xem là “cao lương mỹ vị”, chỉ được làm vào những dịp đặc biệt như lễ, Tết, tiệc làng hay mừng thượng thọ. Vào những ngày lễ thọ, gia chủ phải chuẩn bị tới cả yến bánh, khéo léo xếp thành hình nón cụt đặt trên mâm đồng rồi trang trọng rước ra đình kính thần.

Để làm được mâm bánh kỳ công ấy, cả gia đình, họ tộc thường phải tụ họp, người vo gạo, người đãi đỗ, tạo nên bầu không khí xóm làng thắt chặt, đầm ấm. Ngày nay, bánh Ngõa đã phổ biến trong đời sống hằng ngày, trở thành món quà trân quý để người dân đón khách quý hay gửi tặng bạn bè phương xa.

Dù đã trở thành thức quà gần gũi, nhưng cái tên bánh Ngõa nghe vẫn thật lạ lẫm với du khách thập phương. Ít ai ngờ, những nguyên liệu làm bánh lại vô cùng gần gũi với nhà nông, gồm gạo nếp thơm, đỗ xanh và mật mía. Nguyên liệu đơn giản là vậy, nhưng để tạo nên một mẻ bánh chuẩn vị đòi hỏi sự khắt khe ngay từ khâu chọn lựa và bàn tay tài hoa của người làm bánh.

Gạo làm bánh phải là loại nếp thơm hạt tròn mẩy, đem vo sạch, để ráo nước rồi nghiền thành thứ bột mịn như tơ. Đỗ xanh loại bỏ hạt lép, ngâm nở và đãi sạch vỏ. Một phần đỗ xanh được nấu với mật mía, quấy thật đều tay trên bếp lửa cho đến khi kết lại thành lớp chè kho dẻo quánh để làm nhân. Phần đỗ còn lại đem sao vàng trên chảo đến khi dậy mùi thơm nức, rồi xay mịn thành lớp “thính đỗ” làm “áo bánh”.

Khi các công đoạn chuẩn bị hoàn tất, người thợ lấy bột nếp nhào đều với nước, nặn thành từng viên vỏ bánh tròn dẹt, ôm trọn lấy nhân chè kho mật mía bên trong rồi thả vào nồi nước sôi. Chờ đến khi bánh chín, tự khắc nổi bồng bềnh trên mặt nước, người thợ liền vớt ra và nhanh tay lăn qua lớp thính đỗ xanh vàng óng.

Bà Lê Thị Lùn, một trong số ít người dân địa phương còn gắn bó với nghề làm bánh Ngõa chia sẻ: Làm bánh Ngõa trông thì dễ, nhưng để bánh đạt độ dẻo quánh mà không dính, ngọt mà không ngấy là cả một nghệ thuật. Khâu nhào bột và luộc bánh là quan trọng nhất. Lửa luộc phải đều, bánh vừa nổi là phải vớt ngay, để lâu bánh sẽ bị nhão nát. Khi lăn qua lớp bột đỗ xanh, phải lăn lúc bánh còn nóng hổi thì thính mới ôm chặt lấy vỏ. Nghề này vất vả, đòi hỏi sự kiên nhẫn, nhưng cứ nghĩ đến việc giữ gìn được hương vị của tổ tiên truyền lại, thấy khách ăn khen ngon là mọi mệt mỏi đều tan biến hết.

Từ những đôi bàn tay khéo léo ấy, mỗi chiếc bánh Ngõa ra đời mang một vẻ ngoài rất đỗi thanh tao. Bánh tròn trịa, được khoác lên mình lớp áo bột mịn màng, phảng phất hương thơm của gạo nếp, đỗ xanh. Khi thưởng thức miếng bánh, thực khách sẽ cảm nhận được ngay độ dẻo mịn của vỏ bánh nếp hòa quyện cùng vị bùi béo, ngọt thanh của nhân chè kho mật mía. Lớp thính đỗ xanh bên ngoài không chỉ giúp bánh không bị dính vào nhau mà còn tiết ra chút tinh dầu tự nhiên, tạo cảm giác ngậy bùi, càng nhai càng thấy ngọt hậu.

Trôi theo dòng thời gian, bánh Ngõa vẫn vẹn nguyên nét mộc mạc, tinh tế của thuở ban đầu. Món ăn ấy không chỉ làm phong phú thêm bản đồ ẩm thực vùng miền mà còn là chiếc cầu nối ký ức, nhắc nhở thế hệ mai sau về một nét đẹp văn hóa truyền thống nồng hậu và bình dị. Nếu có dịp ghé qua làng cổ Lũng Ngoại, bạn đừng quên tìm mua thức bánh Ngõa dẻo thơm truyền thống để thưởng thức hương vị thanh tao và làm quà gửi tặng bạn bè, người thân.

Trần Tỉnh