Giữ hồn Mường trong từng nếp nhà xưa

Bảo tàng Di sản sản văn hóa Mường nằm ở phường Thống Nhất, từ lâu được biết đến là làng Mường thu nhỏ, nơi lưu giữ hồn Mường với những giá trị văn hóa đặc sắc.

Bảo tàng Di sản văn hoá Mường nằm trên địa bàn phường Thống Nhất.

Con đường dẫn lên Bảo tàng Di sản văn hóa Mường uốn lượn trên triền đồi, đưa chúng tôi đến một khoảng không gian yên bình nằm trên cao, nơi 6 ngôi nhà sàn cổ lặng lẽ nép mình giữa cây cối. Không biển hiệu rực rỡ, không những công trình đồ sộ, nhưng ngay từ những bước chân đầu tiên, nơi đây đã mang đến cảm giác như đang trở về với một bản Mường xưa, nơi quá khứ vẫn hiện diện trong từng mái nhà, từng bậc cầu thang, từng mùi khói bếp còn vương trên những thân cột gỗ đã nhuốm màu thời gian. Giữa nhịp sống hiện đại đang đổi thay từng ngày, thật khó tin rằng có một người đã dành hơn 40 năm cuộc đời để lặn lội khắp các bản Mường, nhặt nhạnh từng hiện vật, gom góp từng mảnh ký ức của cha ông để dựng nên một “ngôi làng Mường thu nhỏ” như hôm nay. Đó là Nghệ nhân Ưu tú Bùi Thanh Bình - Giám đốc Bảo tàng Di sản văn hóa Mường.

Ông Bình đón khách bằng nụ cười hiền hậu. Mái tóc điểm bạc, dáng người đã in dấu tuổi tác, nhưng giọng nói vẫn sang sảng, đầy nhiệt huyết khi nhắc đến văn hóa Mường. Vừa dẫn chúng tôi bước lên ngôi nhà Lang cổ, ông vừa chậm rãi kể về những chuyến đi dài suốt mấy chục năm qua. “Không đi thì tiếc lắm. Mỗi lần nghe tin ở đâu còn hiện vật quý là tôi tìm đến. Có khi đến nơi thì người ta đã bán mất rồi, tôi lại lặn lội đi tìm mua lại bằng được. Nếu để mất đi thì có lỗi với tổ tiên” - ông Bình nói.

Ngôi nhà sàn lưu giữ những hiện vật văn hoá Mường đặc sắc tại Bảo tàng.

Ngôi nhà Lang rộng lớn hiện ra như một lát cắt nguyên vẹn của xã hội Mường cổ. Ban thờ tổ tiên trang nghiêm đặt ở gian giữa. Bếp lửa ám khói vẫn còn nguyên dấu tích thời gian. Những chiếc bình rượu cần, chiếc mâm đồng, bộ chiêng, khung dệt... được sắp xếp như thể chủ nhân của ngôi nhà chỉ vừa bước ra ngoài. Điều khiến chúng tôi ấn tượng không chỉ là số lượng hiện vật đồ sộ, mà là cách chúng được lưu giữ trong không gian sống thực sự. Không có cảm giác lạnh lẽo của một bảo tàng thông thường, mỗi hiện vật ở đây đều mang hơi thở của cuộc sống, như đang kể lại câu chuyện của chính mình.

Bước sang ngôi nhà Noóc, nơi tái hiện cuộc sống của người dân thường, ông Bình dừng lại bên chiếc cối giã gạo đã nhẵn bóng theo năm tháng. “Ngày xưa nhà nào cũng có cái cối này. Tiếng chày giã gạo là âm thanh quen thuộc của bản Mường. Bây giờ không còn mấy nữa” - ông nhẹ nhàng vuốt lên mặt gỗ như chạm vào một phần ký ức.

Nhiều hiện vật được lưu giữ tại bảo tàng.

Hơn 6.000 hiện vật đang được lưu giữ tại bảo tàng là kết quả của hàng chục năm cần mẫn sưu tầm. Từ những công cụ lao động, đồ đan lát, nhạc cụ, trang phục truyền thống, cho đến những cổ vật quý như trống đồng, đồ gốm, đồ đồng có niên đại hàng nghìn năm... tất cả đều được phân loại, chú thích cẩn thận. “Hiện vật không phải vô tri, vô giác. Mỗi thứ đều mang một câu chuyện, một giá trị văn hóa riêng. Mình giữ được chúng là giữ lại ký ức cho con cháu mai sau” - ông Bình chia sẻ.

Như minh chứng cho lời nói của mình, ông Bình dẫn chúng tôi đến nơi mà ông coi là “báu vật”, đó là bộ sưu tập hơn một trăm chiếc chiêng cổ. Trong không gian tĩnh lặng của buổi chiều, tiếng chiêng vang lên trầm hùng, ngân dài giữa núi đồi. Âm thanh ấy như kéo người nghe trở về với những lễ hội Mường xưa, với tiếng gọi mùa, lễ mừng nhà mới, tiễn đưa người đã khuất trở về với đất mẹ.

Ông Bình bảo, người Mường sinh ra cùng tiếng chiêng và lớn lên cùng tiếng chiêng. Người Mường còn thì tiếng chiêng còn. Nếu tiếng chiêng mất đi, văn hóa Mường cũng mất theo. Chính vì vậy, không chỉ sưu tầm, ông còn dành nhiều tâm huyết truyền dạy chiêng Mường cho thế hệ trẻ. Ngay tại bảo tàng, những lớp học chiêng Mường được mở thường xuyên. Học sinh, sinh viên, người Mường xa quê, thậm chí cả du khách nước ngoài đều có thể học cách đánh chiêng, tìm hiểu về những thanh âm đã gắn bó với người Mường từ hàng nghìn năm lịch sử.

Nghệ nhân Ưu tú Bùi Thanh Bình - Giám đốc Bảo tàng Di sản văn hóa Mường giới thiệu về các hiện vật.

Nhưng điều khiến chúng tôi xúc động không chỉ là giá trị của một “kho báu” văn hóa, mà là những hy sinh thầm lặng của người nghệ nhân đã bước qua tuổi 70. Ông kể, có thời điểm kinh tế gia đình khó khăn, nhưng chưa bao giờ ông nghĩ đến chuyện từ bỏ. Tiền kiếm được lại dành đi mua hiện vật. Có những hiện vật được trả giá rất cao nhưng ông không bán, vì bán rồi thì sau này tìm đâu ra nữa.

Năm 2014, Bảo tàng Di sản văn hóa Mường chính thức được cấp phép hoạt động, trở thành một trong những bảo tàng tư nhân đầu tiên ở khu vực Tây Bắc. Nhưng với ông Bình, đây chưa bao giờ là nơi làm du lịch đơn thuần. “Tôi mở bảo tàng không phải để kinh doanh. Tôi muốn người Mường có nơi để nhớ về cội nguồn, người ngoài có nơi để hiểu hơn về văn hóa Mường” - ông Bình tâm sự. Có lẽ vì vậy mà nơi đây luôn mở cửa miễn phí, khách đến tham quan chỉ tùy tâm đóng góp. Nhiều đoàn học sinh, sinh viên, nhà nghiên cứu, du khách quốc tế đã tìm đến, không chỉ để ngắm nhìn những hiện vật mà còn để nghe ông Bình kể chuyện. Với vốn hiểu biết phong phú và tình yêu sâu nặng dành cho văn hóa dân tộc mình, ông Bình như một “cuốn từ điển sống” về xứ Mường. Những câu chuyện về sử thi “Đẻ đất, đẻ nước”, về Mo Mường, về các vùng Mường Bi, Vang, Thàng, Động cứ thế được ông kể bằng niềm say mê không vơi cạn.

Rời bảo tàng, chúng tôi vẫn nhớ mãi hình ảnh người nghệ nhân tóc điểm bạc miệt mài bên những hiện vật cũ. Hơn 40 năm qua, ông Bình đã lặng lẽ làm công việc của một người “giữ ký ức”, nhặt nhạnh từng mảnh hồn của văn hóa Mường để trao lại cho thế hệ mai sau. Có lẽ, giá trị lớn nhất mà Bảo tàng Di sản văn hóa Mường mang lại không nằm ở hàng nghìn hiện vật quý giá, mà ở tình yêu bền bỉ của một con người dành cho cội nguồn dân tộc mình. Và giữa những đổi thay không ngừng của cuộc sống hôm nay, ngọn lửa ấy vẫn đang được Nghệ nhân Ưu tú Bùi Thanh Bình lặng lẽ gìn giữ, để tiếng chiêng Mường còn ngân vang, để những mái nhà sàn xưa còn kể tiếp câu chuyện về một nền văn hóa giàu bản sắc đã bền bỉ đi qua bao thăng trầm của lịch sử.

Hương Lan