Gốm sành Hương Canh và khoảng trống thế hệ kế thừa

Hơn 300 năm qua, đất và lửa đã làm nên một dòng gốm riêng có của Hương Canh. Từ những chiếc chum, vại, chĩnh mộc mạc đến gốm mỹ thuật, trang trí hôm nay, nghề vẫn sống và đang tìm được những lối đi mới. Nhưng phía sau những bàn xoay còn chuyển động là một nỗi lo khó khỏa lấp: Người làm nghề ngày một ít, lớp thợ giỏi đã lớn tuổi, còn người trẻ không mấy mặn mà nối nghiệp. Ở làng gốm Hương Canh, xã Bình Nguyên, câu chuyện giữ nghề vì thế giờ không chỉ là giữ đất, giữ lò, giữ kỹ thuật, mà trước hết là giữ được người làm gốm.

Một góc làng gốm Hương Canh.

Làng gốm Hương Canh, nay thuộc xã Bình Nguyên, tỉnh Phú Thọ, có lịch sử hơn 300 năm. Từ lớp đất sét đặc trưng của vùng đất này, nhiều thế hệ thợ gốm đã làm nên những chiếc chum, vại, chĩnh, bình bền chắc, mang sắc nâu trầm riêng có.

Các sản phẩm chum, vại thô được phơi khô trước khi đưa vào lò nung.

Các sản phẩm bình gốm thủ công được các thợ giỏi tạo nên.

Khác với nhiều dòng gốm phải phủ lớp “men áo” bên ngoài trước khi nung, gốm sành Hương Canh là dòng gốm mộc hoàn toàn. Theo họa sĩ Nguyễn Hồng Quang, chính nguồn đất sét đặc trưng từ các đồng đất như Đầm Mát, Đồng Bè, Đồng Hổ... đã tạo nên nét độc đáo này. Trong quá trình nung ở nhiệt độ cao, các thành phần sẵn có bên trong xương đất bị đẩy ra bề mặt. Khi nguội, chúng đông đặc lại tạo thành lớp màng bóng mờ tự nhiên. Người làm nghề gọi đó một cách hình ảnh là kỹ thuật “men tự thân trong đất” hay “đất tự tiết men”.

Hiện tượng tự ứa men này không chỉ bảo vệ bề mặt gốm mà còn giúp xương đất kết khối chắc chắn, ngăn rò rỉ nước và khi gõ vào phát ra tiếng kêu đanh như chuông.

Hoạ sỹ Nguyễn Hồng Quang ở Xưởng gốm Quang Minh say sưa bên tác phẩm gốm.

Với “men tự thân trong đất” đã tạo ra những sản phẩm gốm sành độc đáo của làng nghề gốm Hương Canh.

Từ một khối đất tưởng như vô tri, qua đôi tay người thợ, hình hài sản phẩm dần hiện lên trên bàn xoay. Làm gốm thủ công không chỉ cần đôi tay khéo, người thợ phải hiểu đất, độ co, nhiệt lò và cả những biến đổi khác nhau của từng mẻ nung. Theo anh Quang, người thực sự say nghề có thể mất vài chuyến lò mới bắt đầu “đọc” được đất.

Bà Nguyễn Thị Nhuận đã gắn bó cả đời với nghề gốm nơi đây.

Không chỉ cần đôi bàn tay khéo léo, mỗi sản phẩm gốm thủ công nơi đây đều chứa đựng cả tâm hồn của người thợ.

Mỗi sản phẩm vì thế mang dấu tay và kinh nghiệm riêng của người thợ. Gốm nung già có độ đanh, chắc; màu sắc tự nhiên được tạo bởi đất và lửa chứ không dựa vào lớp men phủ bên ngoài. Đó cũng là nét giúp gốm Hương Canh giữ được vẻ mộc mạc khó trộn lẫn.

Sản phẩm gốm Hương Canh được kết tinh từ đất và lửa.

Màu sắc hoa văn đắp nổi của gốm tự nhiên, không dựa vào lớp men phủ bên ngoài nên giữ được vẻ mộc mạc khó trộn lẫn.

Trước đây, nghề gốm là sinh kế của cả làng với hơn 200 hộ cùng làm gốm. Anh Nguyễn Hồng Quang nhớ lại: tiếng đập đất, bàn xoay và những lò nung từng là một phần quen thuộc của nhịp sống nơi đây.

Những bàn tay chai sần của người thợ gốm gắn bó hàng chục năm với “đất và nước” đang chuốt lại các chi tiết sản phẩm với độ tinh xảo cao.

Bức tranh ấy giờ đã khác. Theo anh Nguyễn Hồng Quang, hiện chỉ còn 3 hộ duy trì nghề gốm. Con số này cho thấy sự thu hẹp rất lớn so với thời kỳ hàng trăm gia đình cùng sống với đất và lửa.

Sự thu hẹp của nghề gốm khiến anh Quang lo lắng- làng nghề sẽ bị mai một và xóa sổ.

Nghệ nhân Giang Thị Nhạn, mẹ anh Nguyễn Hồng Quang, năm nay 76 tuổi, vẫn gắn bó với đất. Những bàn tay từng đi qua hàng chục năm nhào, nặn, chuốt gốm vẫn còn làm việc, nhưng phía sau họ, lớp kế cận ngày càng thưa vắng.

Nghệ nhân Giang Thị Nhạn (trái) chia sẻ kinh nghiệm làm gốm sành truyền thống cho du khách.

Khoảng trống ấy không khó lý giải. Nghề gốm thủ công nặng nhọc, đòi hỏi thời gian dài để thành thạo, trong khi người trẻ có nhiều lựa chọn việc làm khác. “Không sống được bằng nghề thì họ phải nghỉ”- anh Quang chia sẻ.

Nghề gốm thủ công nặng nhọc, đòi hỏi thời gian dài để thạo việc.

Ngay cả những gia đình đang miệt mài giữ lửa cho làng nghề cũng phải đối mặt với bài toán kế nghiệp. Anh Nguyễn Hồng Quang có 5 người con, dù được đào tạo bài bản trong lĩnh vực mỹ thuật nhưng hiện vẫn chưa ai chọn nối nghiệp cha. Điều anh trăn trở nhất là sau này làm thế nào để có ít nhất một người con tiếp nối nghề truyền thống của gia đình. Nỗi lo ấy không còn là câu chuyện xa xôi, mà đang hiện hữu ngay trong chính những nếp nhà tâm huyết nhất của Hương Canh.

Truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ.

Gốm Hương Canh không đứng yên. Từ những chum, vại phục vụ sinh hoạt, anh Nguyễn Hồng Quang cùng những người còn bám nghề đã phát triển thêm phù điêu, tiểu cảnh, đồ trang trí nội - ngoại thất và các tác phẩm mỹ thuật độc bản. Sản phẩm của gia đình anh đã có mặt tại nhiều tỉnh, thành và qua các đại lý đến với khách hàng ở nước ngoài.

Các sản phẩm gốm Hương Canh.

Một hướng đi khác là đưa người trẻ trở lại với gốm từ những buổi trải nghiệm. Tại xưởng, học sinh và du khách được tự tay nhào đất, ngồi vào bàn xoay và tạo ra sản phẩm của riêng mình. Những “lớp học nghề tại nhà” cũng đang được nhen nhóm. Chưa biết bao nhiêu người sau một lần chạm vào đất sẽ chọn nghề, nhưng ít nhất, gốm Hương Canh có thêm cơ hội bước vào ký ức của một thế hệ mới.

Buổi trải nghiệm thăm làng nghề của các em học sinh.

Với Nguyễn Hồng Quang, khó khăn không chỉ là tìm người nối nghề. Những người làm gốm còn cần mặt bằng sản xuất, không gian trưng bày và một tầm nhìn dài hạn cho vùng nguyên liệu, bởi muốn còn nghề thì phải còn đất để làm gốm.

Hơn 300 năm, lửa ở Hương Canh từng lúc rực, lúc âm ỉ nhưng chưa tắt. Điều đáng lo lúc này không hẳn là gốm không tìm được thị trường. Người làm nghề đã biết thay đổi mẫu mã, đưa nghệ thuật vào sản phẩm, mở không gian trải nghiệm và tìm cách đưa gốm đi xa hơn.

Khó hơn là tìm được những người trẻ sẵn sàng ngồi xuống bên bàn xoay, học cách hiểu một nắm đất và chấp nhận đi cùng nghề đủ lâu để trở thành người thợ. Bởi một làng nghề có thể còn lò, còn đất, còn những sản phẩm đẹp. Nhưng nếu không còn người tiếp tục làm nghề, khoảng trống ấy sẽ không có gì bù đắp được.

Ngọc Tuấn