Khơi dậy đam mê nghiên cứu khoa học trong thế hệ trẻ

Trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, việc khơi dậy tinh thần nghiên cứu khoa học, phát huy tư duy sáng tạo trong thanh, thiếu niên, nhi đồng đang trở thành yêu cầu cấp thiết. Những sân chơi trí tuệ như Cuộc thi Sáng tạo thanh, thiếu niên, nhi đồng không chỉ tạo môi trường để học sinh vận dụng kiến thức vào thực tiễn mà còn góp phần hình thành lớp công dân trẻ năng động, sáng tạo, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong thời kỳ mới.

Đồng chí Nguyễn Văn Biết - Phó Chủ tịch UBND phường Việt Trì cho biết: Cuộc thi sáng tạo Thanh thiếu niên nhi đồng được tổ chức hằng năm nhằm khơi dậy tiềm năng, phát huy tư duy sáng tạo của thanh, thiếu niên, nhi đồng; qua đó giúp các em trau dồi kiến thức, rèn luyện kỹ năng, nuôi dưỡng ước mơ trở thành những nhà khoa học, nhà sáng chế trong tương lai.

Đồng thời, Cuộc thi còn tạo môi trường, cơ hội thuận lợi để các em phát huy năng lực sáng tạo, góp phần hình thành nguồn nhân lực trẻ chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong giai đoạn hiện nay.

Tại phường Việt Trì, cuộc thi năm 2026 thu hút 20 sản phẩm tham gia của học sinh các cấp tiểu học và trung học cơ sở. Các sản phẩm trải rộng trên nhiều lĩnh vực như: Đồ dùng học tập; phần mềm tin học; sản phẩm thân thiện với môi trường; giải pháp kỹ thuật ứng phó với biến đổi khí hậu; bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế. Điều đáng ghi nhận là nhiều mô hình không chỉ thể hiện sự sáng tạo mà còn cho thấy khả năng tiếp cận khoa học công nghệ, tư duy đổi mới và tinh thần trách nhiệm của học sinh đối với cộng đồng.

Nhóm học sinh lớp 8A3, Trường THCS Gia Cẩm với mô hình “Thư viện thân thiện thông minh sử dụng năng lượng mặt trời” đạt giải Nhất cuộc thi sáng tạo thanh, thiếu niên, nhi đồng cấp phường, năm 2026.

Nổi bật trong số đó là mô hình “Thư viện thân thiện thông minh sử dụng năng lượng mặt trời” của nhóm học sinh lớp 8A3, Trường THCS Gia Cẩm. Xuất phát từ thực tế nhiều thư viện trường học còn hạn chế về hạ tầng điện, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn và tiêu tốn chi phí vận hành, nhóm học sinh đã mạnh dạn đề xuất giải pháp ứng dụng năng lượng tái tạo kết hợp hệ thống cảm biến thông minh để xây dựng mô hình thư viện hiện đại, an toàn và tiết kiệm năng lượng.

Chia sẻ về sản phẩm, em Nguyễn Hoàng Bảo Hân - lớp 8A3, Trường THCS Gia Cẩm cho biết: Mô hình được thiết kế nhỏ gọn, chi phí thấp, dễ thi công, sử dụng vật liệu an toàn, thân thiện với môi trường và có tính ứng dụng cao trong giảng dạy thực hành. Điểm nổi bật là hệ thống cảm biến thông minh gồm cảm biến chuyển động điều khiển chiếu sáng tự động; cảm biến lửa, độ ẩm, rung và khoảng cách kết hợp với relay, còi và quạt nhằm cảnh báo kịp thời các tình huống cháy, ngập nước, rung chấn; đồng thời tích hợp âm thanh hướng dẫn khi có người vào thư viện. Nhờ đó, toàn bộ hệ thống vận hành tự động, tiết kiệm năng lượng, bảo đảm an toàn và nâng cao trải nghiệm người dùng.

Mô hình “Thư viện thân thiện thông minh sử dụng năng lượng mặt trời” không chỉ mang ý nghĩa thực tiễn trong việc xây dựng “thư viện xanh - thông minh” mà còn góp phần nâng cao nhận thức, khơi dậy niềm đam mê nghiên cứu khoa học, sáng tạo của học sinh, phù hợp với định hướng chuyển đổi số và phát triển bền vững trong giáo dục.

Dự án “Học văn vui vẻ AI” của nhóm học sinh Trường Tiểu học Minh Nông đạt giải Nhất cuộc thi sáng tạo thanh, thiếu niên, nhi đồng cấp phường, năm 2026.

Bên cạnh đó, dự án “Học văn vui vẻ AI” của nhóm học sinh Trường Tiểu học Minh Nông cũng được Ban giám khảo đánh giá cao và giành giải Nhất tại cuộc thi năm nay. Dự án hướng tới giải quyết thực trạng nhiều học sinh gặp khó khăn trong tự học đọc hiểu môn Tiếng Việt, thường học thụ động, thiếu sự hỗ trợ kịp thời.

Điểm nổi bật là tính chuyên biệt khi tập trung hoàn toàn vào nội dung đọc hiểu, kết hợp tích hợp đa phương tiện như video trực quan, công nghệ chuyển văn bản thành giọng nói giúp luyện phát âm, cùng hệ thống bài tập tương tác đa dạng, phù hợp với nhiều mức độ. Đặc biệt, chatbot “Gia sư AI” có khả năng giải thích bài học, đặt câu hỏi gợi mở và cá nhân hóa nội dung theo năng lực từng học sinh, tạo sự khác biệt so với phương pháp học truyền thống. Hệ thống được thiết kế thân thiện, dễ sử dụng, giúp học sinh dễ dàng truy cập, học tập, luyện đọc và làm bài tập.

Kết quả thử nghiệm cho thấy nhiều học sinh hứng thú hơn với môn Tiếng Việt, khả năng đọc hiểu và kết quả học tập được cải thiện rõ rệt. Dự án không chỉ hỗ trợ học sinh học tập hiệu quả mà còn góp phần giảm áp lực chi phí học thêm cho phụ huynh, đồng thời tạo thêm công cụ hỗ trợ giáo viên đổi mới phương pháp giảng dạy.

Ngoài các sản phẩm tiêu biểu nêu trên, nhiều mô hình như hệ thống cảnh báo sạt lở đất, lũ quét vùng núi; ứng dụng excel tra cứu thông tin xã, phường tỉnh Phú Thọ; mô hình ngày và đêm... cũng cho thấy sự nhạy bén, sáng tạo và khả năng ứng dụng khoa học kỹ thuật của học sinh vào giải quyết các vấn đề thực tiễn.

Có thể thấy, từ những sân chơi sáng tạo như Cuộc thi Sáng tạo thanh, thiếu niên, nhi đồng, niềm đam mê nghiên cứu khoa học đang từng bước được khơi dậy trong thế hệ trẻ. Quan trọng hơn, các em không chỉ học lý thuyết mà còn biết quan sát thực tiễn, đặt vấn đề và tìm giải pháp bằng tư duy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Để phong trào nghiên cứu khoa học trong thanh, thiếu niên, nhi đồng phát triển bền vững, bên cạnh sự nỗ lực của ngành giáo dục cần tiếp tục có sự quan tâm, đồng hành của các cấp chính quyền, nhà trường, gia đình và toàn xã hội. Cần tạo thêm nhiều sân chơi trí tuệ, môi trường trải nghiệm sáng tạo; tăng cường đầu tư cơ sở vật chất, thiết bị học tập; khuyến khích giáo viên hướng dẫn nghiên cứu khoa học và thúc đẩy mạnh mẽ giáo dục STEM, giáo dục số trong nhà trường.

Khơi dậy niềm đam mê nghiên cứu khoa học trong thế hệ trẻ chính là vun đắp nguồn nhân lực chất lượng cao cho tương lai đất nước. Những ý tưởng hôm nay, dù còn nhỏ bé, sẽ là nền tảng để hình thành những công dân sáng tạo, góp phần đưa khoa học công nghệ thực sự trở thành động lực phát triển nhanh và bền vững của đất nước trong thời kỳ mới.

Hạnh Thúy