Lá thuốc người Dao Đỏ - “Bí mật” của rừng xanh

Khi những nhành hoa mận, hoa đào bắt đầu bung nở trên khắp các triền núi, mùi hương nồng nàn từ những nồi nước lá của người Dao Ðỏ lại bảng lảng bay xa, quyện vào làn sương Xuân. Ðó là mùi của đại ngàn, của “bí mật” rừng xanh mà bao đời nay đồng bào người Dao vẫn trân quý, giữ gìn như một báu vật.

Thảo mộc khai thác từ rừng được sắc mỏng, phơi khô trước khi hòa trộn theo “công thức” của người Dao.

Giữa không gian núi rừng bảng lảng, hình ảnh những người phụ nữ Dao trong bộ trang phục truyền thống rực rỡ như những đóa hoa rừng hiện ra thật ấn tượng. Sắc đỏ từ những bông len trên cổ áo, khăn đội đầu hòa cùng những họa tiết thêu tay cầu kỳ trên nền vải chàm tạo nên một bản sắc không thể trộn lẫn. Trong những nếp nhà sàn vách gỗ, tiếng chuông đồng rộn ràng của điệu múa Chuông hay không khí trang nghiêm của Lễ Cấp Sắc - nghi lễ khẳng định sự trưởng thành của người đàn ông Dao vẫn vang vọng như sợi dây kết nối tâm linh bền chặt với tổ tiên.

Với người Dao, Tết không chỉ là dịp để sum vầy mà còn là thời điểm thực hiện nghi thức thanh lọc cơ thể, rũ bỏ những mệt nhọc của năm cũ bằng liệu pháp tắm lá thuốc cổ truyền. Đây thực chất là những bài thuốc Nam quý giá, đã được khoa học và ngành y tế công nhận về giá trị trị liệu. Minh chứng là tại các trạm y tế xã đều có những vườn thuốc Nam xanh mướt, giúp người dân duy trì thói quen chữa bệnh bằng thảo dược quanh nhà, vừa đơn giản, tiết kiệm, vừa góp phần quan trọng trong việc giảm tải cho hệ thống y tế.

Điều thú vị trong văn hóa của người Dao là sự giao thoa nhuần nhuyễn giữa thực phẩm và vị thuốc. Những cây thuốc Nam không còn xa lạ, chúng hiện diện ngay trong bữa cơm hằng ngày như cây ngải cứu giúp điều hòa khí huyết, hay những loại lá rừng vừa là rau, vừa là vị thuốc bồi bổ sinh lực. Ông Triệu Như Định (63 tuổi, khu Sơn Nga, xã Thượng Long) chia sẻ: Người Dao khéo léo sử dụng cây rừng để tạo thành hai dòng chính là thuốc sắc uống và thuốc tắm. Điều tiện lợi nhất là thuốc tắm có thể sử dụng bất cứ lúc nào, hễ thấy đau mỏi chân tay hay mệt mỏi sau những ngày lao động vất vả, chỉ cần ngâm mình trong làn nước thuốc là thấy cơ thể khỏe mạnh, tinh thần sảng khoái.

Dù đời sống ngày một đi lên, hệ thống y tế cơ sở được đầu tư hiện đại, nhưng niềm tin vào cây thuốc Nam vẫn vẹn nguyên trong huyết quản người dân bản địa. Bà Trịnh Thị Cường (khu Sơn Nga, xã Thượng Long) - người có thâm niên và uy tín với mấy chục năm gắn bó với rừng chia sẻ: Bây giờ dù đã có thuốc Tây, trạm y tế xã được xây dựng khang trang, đẹp đẽ, nhưng những bài thuốc của người Dao vẫn được sử dụng hằng ngày như hơi thở. Đôi khi, chỉ cần vài chiếc lá quanh nhà là giải quyết được những sự cố tức thời, chẳng hạn đi rừng không may bị dao làm đứt tay thì chỉ cần vò vài lá thuốc đắp vào là cầm máu ngay; hay khi bị bỏng, bị côn trùng đốt cũng chỉ cần những vị thuốc Nam đặc trị là êm xuôi... Tuy nhiên, bà Cường cũng khiêm tốn thừa nhận rằng: Thế giới thảo mộc là vô tận, dù đã ở tuổi “thất thập cổ lai hy” nhưng bà cũng không thể biết hết được các loại cây thuốc giữa đại ngàn, do đó mỗi chuyến đi rừng lấy thuốc lại là một lần học hỏi, mỗi ngày người dân lại truyền tay nhau để biết thêm một loại cây, một bài thuốc mới.

Sự chuyển mình của xã hội cũng mở ra hướng đi mới cho “di sản” của người Dao. Trong tâm thức người già, ngày xưa 100% cây thuốc phải lặn lội tìm kiếm tận rừng sâu, nhưng hiện nay, những bài thuốc tắm cơ bản đã được nhiều gia đình chủ động trồng ngay tại vườn nhà. Cây thuốc không chỉ để chữa bệnh mà đã trở thành hàng hóa, thành sản phẩm du lịch đặc thù mang đậm bản sắc vùng miền. Đây cũng chính là kỳ vọng của những bản làng người Dao trên những triền non giữa đại ngàn hùng vĩ. “Tắm lá thuốc người Dao” đã trở thành một thương hiệu nổi tiếng trên khắp cả nước, từ các homestay cho tới các khu du lịch, nghỉ dưỡng cao cấp... Đồng bào Dao ai cũng mong muốn các địa phương trong tỉnh sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ hơn nữa các khu du lịch gắn với dịch vụ tắm lá thuốc. Qua đó không chỉ giúp bà con phát triển kinh tế, mà quan trọng hơn là để gìn giữ, phát huy những bài thuốc quý đang có nguy cơ mai một.

Trong hơi ấm của mùa Xuân mới, những nồi lá thuốc nghi ngút khói không chỉ giúp chữa lành thân thể, mà còn là sợi dây kết nối giữa quá khứ và hiện tại, nhắc nhở về một “kho báu” xanh luôn hiện hữu giữa lòng Đất Tổ.

Lê Hoàng