Tết sớm ở bản Dao

Con dốc Cổng Trời quanh co đưa chúng tôi lên xã Yên Sơn như thử thách bước chân người lữ khách. Qua từng khúc cua tay áo, mây bảng lảng quấn quanh sườn núi, gió lạnh phả hơi sương xuống những mái nhà nép mình dưới đồi cây. Khi mùa Xuân chưa kịp gõ cửa miền xuôi, thì ở những bản Dao vùng cao của xã Yên Sơn, không khí Tết đã lan tỏa từ sớm, giản dị mà đầm ấm.

Đồng bào dân tộc Dao xã Yên Sơn quan tâm bảo tồn phong tục, tập quán và trang phục truyền thống.

Xã Yên Sơn hôm nay được sáp nhập từ 3 xã Yên Sơn, Tinh Nhuệ và Lương Nha. Trong đó có 4 khu đồng bào dân tộc Dao sinh sống là Chen, Chự, Hồ và Hạ Sơn; 3 khu thuộc vùng cao, địa hình chia cắt, dân cư thưa thớt. Đây là những bản làng từng nằm trong vùng “trắng” điện lưới quốc gia cho đến khoảng những năm 1998 - 2000. Con đường đến bản, nhất là khu Chự và Hồ nhiều đoạn gập ghềnh, đất đá lổn nhổn, mưa xuống là trơn trượt, đi lại vô cùng khó khăn.

Đồng chí Nguyễn Văn Thắng - Phó Chủ tịch UBND xã chia sẻ: “Đời sống bà con dân tộc Dao vẫn nhiều khó khăn, tỷ lệ hộ nghèo còn cao. Nhưng từ khi có điện lưới, có đường bê tông, cuộc sống từng bước đổi thay. Bà con tiếp cận được thông tin, khoa học kỹ thuật, mạnh dạn chuyển đổi sản xuất, giữ được bản sắc văn hóa, đồng thời hướng tới phát triển kinh tế bền vững”.

Ở khu Chự - nơi 100% đồng bào Dao sinh sống, ông Bàn Văn Mừng - Phó Bí thư Chi bộ, Trưởng khu đón chúng tôi bằng nụ cười hiền hậu. Khu có 74 hộ với 353 nhân khẩu, chủ yếu sống dựa vào trồng lúa nước và canh tác đồi rừng. Trước năm 2008, cả khu gần như 100% hộ nghèo; đến năm 2017 mới bắt đầu có đường bê tông, điện lưới quốc gia. “Có điện, có đường, bà con như bước sang trang khác. Tối đến không còn mù mịt, trẻ con được học hành đầy đủ hơn, người lớn có thêm kiến thức làm ăn” - ông Mừng chia sẻ.

Tuy nhiên, sinh kế gắn với rừng vẫn là bài toán nhiều trăn trở. Trồng keo, trồng bồ đề trên địa hình đồi núi chia cắt gặp không ít rủi ro. Keo trồng 3 - 4 năm có cây chết khô không rõ nguyên nhân; bồ đề bị sâu ăn trơ lá, ảnh hưởng sinh trưởng. Những năm gần đây, việc ứng dụng máy bay không người lái phun thuốc, cùng với các lớp tập huấn đã giúp bà con yên tâm hơn. Tỷ lệ hộ nghèo của khu hiện vẫn còn gần 33%, nhưng xu hướng đang giảm dần.

Trong câu chuyện về sinh kế, niềm hy vọng mới nhen lên từ những cánh rừng bền vững. Ông Mừng cho biết, gia đình ông đã trồng cây quế hơn 15 năm, nay cây to, vỏ dày, sinh trưởng tốt. “Tôi đăng ký trồng 6ha quế, nếu hiệu quả sẽ nhân rộng, gấp đôi diện tích trồng keo. Bà con rất mong được Nhà nước hỗ trợ giống, kỹ thuật và công chăm sóc để yên tâm gắn bó với rừng” - ông Mừng bày tỏ.

Đường vào các bản vùng cao Chen, Chự, Hồ của xã Yên Sơn đã thuận lợi hơn.

Rời khu Chự, chúng tôi đến khu Chen - nơi có 68 hộ, 335 nhân khẩu, khoảng 90% là đồng bào Dao. Diện tích tự nhiên hơn 350ha, nhưng đất sản xuất nông nghiệp chiếm phần nhỏ; cả khu chỉ có 7,6ha trồng lúa. Thu nhập bình quân năm 2024 đạt 22 triệu đồng/người, năm 2025 tăng lên khoảng 25 triệu đồng. Ông Đặng Văn Thư - Trưởng khu Chen cho biết: “Nhờ con cháu đi làm ăn xa gửi tiền về, nhờ đường sá thuận lợi hơn nên đời sống bà con có cải thiện. Tết năm nay, không khí trong bản phấn khởi hơn hẳn”.

Tết đến với đồng bào Dao không chỉ là thời khắc chuyển giao năm mới, mà còn là chuỗi sinh hoạt văn hóa tâm linh kéo dài. Mùng 2 Tết, bà con góp lễ cúng Thành hoàng làng. Ai có bánh góp bánh, có rượu góp rượu, có gà góp gà. Ông Mo làng chủ trì nghi lễ, cầu cho bản làng mạnh khỏe, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Tháng Ba âm lịch là lễ khai địa mở đất, rằm tháng Năm ăn Tết cầu mùa, đến tháng Tám - Chín cúng cơm mới khi lúa chín vàng ruộng bậc thang.

Những phong tục cổ truyền vẫn được gìn giữ cẩn trọng: Mùng 1 Tết không cho lửa, không cho nước; cắm cây nêu trước cổng để báo hiệu nhà chưa có người xông đất; ngày 3/3 kiêng ra ngoài, chỉ ở nhà thêu thùa; lập Thu kiêng gió... Những điều tưởng chừng nhỏ bé ấy lại là sợi dây bền chặt níu giữ hồn cốt bản Dao giữa nhịp sống hiện đại.

Giữa gian nhà sàn ở khu Chự, ông Lê Văn Tuấn năm nay 71 tuổi vẫn miệt mài với nghề đan lát truyền thống. Từ năm 2000 đến nay, ông là người duy nhất trong cả 3 bản Chen, Chự, Hồ còn làm được chiếc bem - vật dụng truyền thống để con gái Dao mang đồ về nhà chồng. Mỗi chiếc bem được làm từ cật cây bương vót nhỏ, đan hai lớp, ở giữa lót lá cọ chống ẩm, mất gần một tháng mới hoàn thiện. Giá khoảng 2,5 triệu đồng một chiếc, nhưng ông Tuấn bảo: “Không phải vì tiền, mà vì muốn giữ nghề của cha ông để lại”.

Bên cạnh giữ gìn bản sắc, chính quyền và người dân Yên Sơn cũng kiên trì loại bỏ những hủ tục lạc hậu: Giảm ma chay, cưới xin rườm rà, xóa bỏ tảo hôn và hôn nhân cận huyết. Đã hơn 15 năm nay, các bản Dao nơi đây không còn tình trạng tảo hôn, đây là thành quả của sự bền bỉ tuyên truyền và đồng thuận cộng đồng.

Xuân về sớm trên những triền núi Yên Sơn. Trong cái lạnh bảng lảng sương mù, tiếng cười trẻ thơ lanh lảnh bên nồi bánh, bên mâm cỗ chung mổ lợn ngày Tết. Tết ở bản Dao không rực rỡ sắc màu, nhưng đượm ấm tình người, lấp lánh niềm tin vào tương lai. Từ những con đường còn dang dở, những cánh rừng đang lớn, đến những giá trị văn hóa được gìn giữ, một mùa Xuân mới lặng lẽ nảy mầm nơi vùng cao Yên Sơn.

Vĩnh Hà