Đụng lợn ngày Tết - Nét văn hóa sum vầy của làng quê Việt

Cứ mỗi độ Tết đến, Xuân về, khi những cành đào, cành mai bắt đầu khoe sắc, trong không khí rộn ràng chuẩn bị đón năm mới, ở nhiều vùng quê lại vang lên tiếng cười nói rôm rả quanh câu chuyện “đụng lợn”. Không chỉ đơn thuần là việc mổ chung một con lợn để chia thịt, ngày Tết từ lâu đã trở thành một phong tục giàu tính cộng đồng, chứa đựng tinh thần sẻ chia, gắn kết và cả những ký ức ấm áp của biết bao thế hệ.

Người dân khu Trưng Vương, phường Việt Trì cùng nhau mổ lợn, chia phần thịt trong không khí rộn ràng những ngày giáp Tết.

“Đụng lợn” là cách gọi dân dã của việc nhiều gia đình cùng góp tiền mua chung một con lợn, thường được nuôi từ nhiều tháng trước Tết, đến cận Tết thì mổ thịt và chia phần. Phong tục này phổ biến ở các làng quê miền Bắc, đặc biệt tại những địa phương còn giữ nếp sinh hoạt cộng đồng gắn bó. Thời điểm đụng lợn thường diễn ra từ ngày 25 đến 29 tháng Chạp, khi công việc đồng áng đã tạm gác lại, người dân tất bật chuẩn bị cho mâm cỗ đón Tết.

Từ sáng sớm tinh mơ, khi sương còn phủ mờ lối xóm, sân nhà anh Nguyễn Văn Trường ở khu Trưng Vương, phường Việt Trì đã rộn ràng tiếng bước chân, tiếng gọi nhau í ới. Người nhóm bếp đun nước, người chuẩn bị dao thớt, người kê bàn, người buộc lại dây... Không khí lao động tất bật nhưng vui như hội. Con lợn - thành quả chăm sóc suốt nhiều tháng được đưa ra giữa sân, trong tiếng trò chuyện râm ran. Công việc mổ lợn vốn nặng nhọc, đòi hỏi kinh nghiệm, nhưng trong ngày này lại trở thành dịp để mọi người cùng góp tay, mỗi người một việc.

Khi lợn được làm sạch, xẻ thịt, cả sân nhà thơm mùi thịt tươi quyện với khói bếp. Những tảng thịt hồng hào, lớp mỡ trắng ngần, bộ lòng, dồi, xương... lần lượt được phân loại. Người có kinh nghiệm sẽ đứng ra “chia phần” sao cho hợp lý. Mỗi “suất” thường gồm đủ thịt nạc, thịt mỡ, xương, lòng, để gia đình nào cũng có nguyên liệu chế biến các món truyền thống như bánh chưng, giò, chả, thịt đông, thịt kho, dưa hành.

Chuyện chia thịt tưởng khô khan nhưng lại đầy ắp tiếng cười. Người này đùa: “Nhà tôi đông người, cho thêm miếng ba chỉ nhé!”, người kia cười đáp: “Thêm thì thêm, nhưng phải sang giúp gói bánh chưng đấy!”. Với nhiều người, chính những khoảnh khắc quây quần quanh mâm thịt, tay thoăn thoắt mà miệng không ngớt chuyện trò mới thực sự là hương vị Tết.

Bà Huỳnh Thị Thu Hà ở phường Nông Trang - người đã có nhiều năm tham gia đụng lợn, chia sẻ: Giờ kinh tế khá rồi, ra chợ lúc nào cũng có thịt ngon, nhưng tôi vẫn giữ tục này vì vui lắm. Cả năm mỗi nhà một việc, ít khi ngồi đông đủ. Đến buổi đụng lợn, anh em, hàng xóm tụ họp, vừa làm vừa nói chuyện, thấy tình cảm gần gũi hẳn lên.

Dù đã xa quê nhiều năm nhưng anh Hoàng Mai Anh, ở Hà Nội bao nhiêu năm nay vẫn chờ đến dịp Tết để về quê ăn “đụng lợn”. Anh chia sẻ: “Có năm thì gia đình ăn chung với nhà cô ruột, có năm thì lại được bạn bè ở quê mời “đụng” thịt cùng. Dù công việc cuối năm bận rộn, nhưng mình rất thích cảm giác được về quê, nghe tiếng lợn trong chuồng kêu, tiếng dao thớt, tiếng băm chặt...

Đụng lợn không chỉ để có thực phẩm tươi ngon, đảm bảo cho mâm cỗ ngày Tết mà còn là dịp thắt chặt tình làng nghĩa xóm. Những gia đình tham gia đụng lợn thường là họ hàng, láng giềng, bạn bè thân thiết. Qua mỗi năm, mối quan hệ ấy càng thêm bền chặt bởi đã cùng nhau chia sẻ từ chuyện lớn đến chuyện nhỏ.

Trong ký ức của nhiều người lớn tuổi, đụng lợn ngày xưa thiêng liêng hơn bây giờ nhiều. Thời kinh tế còn khó khăn, thịt lợn là thực phẩm quý. Cả năm mới có dịp ăn nhiều thịt vào mấy ngày Tết. Vì thế, con lợn đụng chung không chỉ là tài sản vật chất mà còn là niềm hy vọng về một cái Tết đủ đầy. Trẻ con khi ấy háo hức chờ ngày mổ lợn chẳng khác nào chờ Tết, bởi được miếng lòng dồi, miếng thịt luộc nóng hổi chấm muối tiêu ngay tại sân.

Niềm vui sau khi đụng lợn.

Ngày nay, đời sống khá hơn, thịt lợn không còn thiếu, nhiều gia đình có thể ra chợ hay siêu thị mua bất cứ lúc nào. Thế nhưng ở không ít làng quê, tục đụng lợn vẫn được duy trì. Lý do không còn nằm ở chuyện thiếu, đủ, mà bởi người ta quý cái không khí sum vầy, quý cảm giác cùng nhau làm một việc chung trước thềm năm mới. Giữa nhịp sống hiện đại, những buổi đụng lợn trở thành khoảng lặng để người ta sống chậm lại, nhìn nhau nhiều hơn, nói với nhau nhiều hơn.

Điều đáng quý là đụng lợn không chỉ dừng lại ở chuyện ăn uống mà còn mang ý nghĩa tinh thần sâu sắc. Đó là bài học về sự sẻ chia, về tinh thần cộng đồng được truyền từ đời này sang đời khác. Trẻ con được chứng kiến người lớn cùng nhau làm việc, cùng nhau nhường nhịn khi chia phần, cùng nhau cười nói rôm rả. Những hình ảnh ấy âm thầm nuôi dưỡng trong các em ý thức gắn bó tình làng, nghĩa xóm, với cội nguồn.

Tết hiện đại có thể đủ đầy hơn, tiện nghi hơn, nhưng cũng dễ khiến con người ta thu mình lại trong những không gian riêng. Bởi vậy, những phong tục như đụng lợn càng trở nên đáng trân trọng. Nó nhắc mỗi người nhớ rằng Tết không chỉ là mâm cao cỗ đầy, không chỉ là quần áo mới hay những chuyến du Xuân, mà trước hết là sự đoàn viên, là cảm giác được ở trong một cộng đồng ấm áp, nơi người ta biết quan tâm và nương tựa vào nhau.

Khi những miếng thịt được chia đều, sân nhà dần vãn người, chỉ còn lại mùi khói bếp vương vấn. Ai cũng xách về phần thịt của gia đình mình, trong lòng rộn ràng một niềm vui. Đó là niềm vui của sự chuẩn bị, của chờ đợi, của những ngày Tết đang đến rất gần. Và ở đâu đó giữa bộn bề cuộc sống, tục đụng lợn vẫn âm thầm giữ lửa cho hồn quê mỗi độ xuân về.

Hoàng Hương