Tiếng chiêng Mường gọi Xuân về

Ngồi bên cửa voóng ngôi nhà sàn trong khoảnh khắc chuyển giao năm cũ - năm mới, giữa làn khói bếp quyện vào hương nồi bánh chưng vừa vớt, tôi được chứng kiến một nghi lễ thiêng liêng của người Mường. Người già trong nhà trịnh trọng bày lễ, kính báo tổ tiên năm mới đã về. Con cháu quây quần, thành kính dâng hương, mời tổ tiên về chứng giám, sum họp, ăn Tết cùng gia đình.

Nghệ nhân xã Cao Phong truyền dạy nghệ thuật chiêng Mường cho thế hệ trẻ.

Trong phần lễ ấy, người già cẩn trọng lấy chiêng từ nơi treo trang trọng nhất trong gian nhà, xoa rượu trắng lên tay rồi nhẹ nhàng xoa đều lên núm chiêng. Đó là nghi thức gọi chiêng thức dậy, gọi vía chiêng trở về. Tiếng chiêng cất lên lúc đầu khẽ khàng như gió rừng chạm lá, rồi dần ngân vang, tròn đầy, reo vui. Khi chiêng đã “thức”, người già mới gióng lên bài chiêng đón chào năm mới - trầm hùng mà ấm áp, đánh thức cả không gian bản Mường trong khoảnh khắc giao thời.

Âm vang ấy không chỉ báo hiệu mùa Xuân đã về, mà còn gợi mở hành trình dài hàng nghìn năm của một nhạc cụ linh thiêng - linh hồn bất tử của cộng đồng người Mường.

Tôi từng được đón chào năm mới trong tiếng chiêng Mường như thế ở quê hương Mường Be, xã Quyết Thắng; từng ngồi lặng trong không gian chiêng ngân vang ở Mường Cóc, xã Kim Bôi; rồi hòa mình trong không gian tái hiện màn chúc Tết của phường bùa trong ngày Xuân ở Lễ hội Khai hạ, khai mùa tại Mường Bi, Mường Thàng... Mỗi lần như thế, tiếng chiêng lại lay động sâu thẳm trái tim người con đất Mường, khơi dậy tình yêu quê hương, yêu cội nguồn, yêu những giá trị bền bỉ theo năm tháng.

Các nhà nghiên cứu văn hóa cho rằng, cồng chiêng là nhạc cụ cổ xưa, xuất hiện từ thời cổ đại, bắt nguồn từ nền văn minh Đông Sơn cách đây ít nhất 3.500 - 4.000 năm. Trên mặt trống đồng Đông Sơn, hình ảnh con người đánh chiêng hiện diện như một minh chứng sinh động cho đời sống âm nhạc, tín ngưỡng của người Việt cổ. Với người Mường, chiêng được sáng tạo và lưu truyền từ thuở hai dân tộc Việt - Mường chưa chia tách. Từ thế kỷ XI, văn hóa chiêng không ngừng phát triển, bám rễ sâu vào đời sống cộng đồng.

Chiêng Mường được chế tác bằng kim loại đồng, theo hai kỹ thuật chính là đúc khuôn và gò tay. Mỗi chiếc chiêng không chỉ là sản phẩm thủ công tinh xảo, mà còn là kết tinh của tri thức dân gian, của bàn tay khéo léo và tâm hồn nghệ nhân. Những hoa văn trang trí trên mặt chiêng đồng cổ, mộc mạc mà giàu biểu tượng, kể lại câu chuyện về con người, thiên nhiên và vũ trụ trong quan niệm của cư dân xứ Mường.

Giới thiệu không gian treo bộ chiêng cổ quý giá trong ngôi nhà sàn của gia đình, Nghệ nhân Nhân dân Bùi Văn Minh chia sẻ: Với người Mường, chiêng là vật thiêng, là của quý trong mỗi gia đình. Tiếng chiêng mang linh khí của rừng núi, là sợi dây nối kết con người với thế giới siêu nhiên. Chiêng hiện diện trong nghi lễ vòng đời, trong lễ hội dân gian, trong sinh hoạt tín ngưỡng và cả những khoảnh khắc đời thường.

Không chỉ mang giá trị tâm linh, chiêng Mường còn giữ vai trò thông tin, báo hiệu trong cộng đồng. Trong đời sống lễ hội, chiêng theo chân phường bùa mang may mắn đầu năm đến từng ngõ nhà; chiêng chúc phúc cho đôi uyên ương trong ngày cưới; chiêng thành kính tiễn đưa người quá cố; chiêng giục giã bước chân trảy hội xuống đồng; chiêng gọi nhà nhà cùng vui cơm mới. Tiếng chiêng theo nhịp sống, theo hơi thở của bản Mường suốt bao thế hệ.

Với người Mường, chiêng không đơn thuần là nhạc khí dân tộc mà là thanh âm linh thiêng nhất trong sinh hoạt văn hóa. Khi không sử dụng, chiêng được treo ở vị trí trang trọng nhất trong nhà. Người Mường tin rằng chiêng cũng có “miệng”, vì thế khi đặt chiêng luôn đặt ngửa, để phần núm xuống; rất ít khi đặt úp, bởi như thế là “bưng miệng chiêng”, làm chiêng câm tiếng.

Các nghệ nhân trình tấu chiêng Mường tại lễ hội Khai hạ dân tộc Mường năm 2025

Theo quan niệm vạn vật hữu linh, chiêng có hồn, có vía. Chiêng để lâu ngày không đánh, bảo quản không cẩn thận, sẽ làm tiếng chiêng mất đi sự trong trẻo, ấm áp, hồn chiêng cũng “ngủ quên”, khiến tiếng chiêng không còn rung động lòng người, không thấu đến trời đất, thần linh. Bởi vậy, trước mỗi cuộc hòa tấu, diễn tấu, nghệ nhân đều thực hiện nghi thức “dậy chiêng”, gọi hồn chiêng trở về. Khi đánh chiêng, họ không dùng tay đấm hay vỗ mà sử dụng dùi làm từ gỗ cây ổi, cây hồng bì, bọc da trâu hoặc da nai, để tạo nên những âm thanh tròn đầy, vang xa mà sâu lắng.

Dàn chiêng Mường có kết cấu chặt chẽ, mang tính định âm cao. Chiêng Chót với âm thanh cao, sáng, dùng để tô điểm, tạo bè phụ. Chiêng Bồng có kích cỡ trung bình, âm thanh đầy đặn, giữ vai trò bè chính, là xương sống của bài chiêng. Chiêng Khầm có kích thước lớn, âm trầm ấm, giữ nhịp và tạo động lực cho sự phát triển giai điệu. Sự hòa quyện của các bộ chiêng tạo nên những làn điệu trầm bổng, khi khoan thai, sâu lắng, lúc hào hùng, thôi thúc.

Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, tiếng chiêng vẫn bền bỉ đồng hành cùng cộng đồng người Mường ở các vùng Mường lớn của Hòa Bình trước đây và các xã Thanh Sơn, Tân Sơn, Thu Cúc (Phú Thọ)... Đặc biệt, từ những năm 2000, chiêng Mường được phát huy mạnh mẽ thông qua các lễ hội, sự kiện chính trị - xã hội. Không gian trình diễn được mở rộng, phương thức thể hiện linh hoạt hơn, từ những dàn chiêng nhỏ phát triển thành những dàn chiêng lớn, kết hợp với nhiều loại hình nghệ thuật khác, tạo nên diện mạo đương đại cho văn hóa chiêng.

Năm 2011 và 2016, tỉnh Hòa Bình (cũ) hai lần xác lập kỷ lục Guinness Việt Nam với màn trình tấu chiêng lớn nhất cả nước, lần lượt với 1.200 và 1.600 chiếc chiêng. Cuối năm 2016, “Nghệ thuật chiêng Mường” được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Theo thống kê năm 2024, khu vực Hòa Bình còn lưu giữ gần 15.000 chiếc chiêng, có trên 10.000 người biết đánh chiêng, 224 câu lạc bộ chiêng Mường và hơn 30 làn điệu chiêng cổ được sưu tầm, bảo tồn. Nhiều nghệ nhân tâm huyết như: Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Hình, Nghệ nhân Ưu tú Bùi Văn Lựng, Nghệ nhân Ưu tú Bùi Thanh Bình, Bùi Tiến Xô, Đinh Thị Kiều Dung... đã và đang miệt mài truyền dạy chiêng Mường cho thế hệ trẻ.

Ngày Xuân, giữa không gian núi rừng, lắng nghe tiếng chiêng Mường ngân lên cảm nhận trọn vẹn cái tinh túy, đằm thắm của âm thanh dân gian này. Đó là âm thanh của đất trời giao hòa, của quá khứ vọng về hiện tại, của truyền thống tiếp nối tương lai.

Hồng Duyên