Làng nghề vươn xa

Ở tỉnh Phú Thọ, nơi hội tụ không gian văn hóa Trung du và miền núi Bắc Bộ, các làng nghề truyền thống và làng có nghề vẫn đang âm thầm tạo nên sức sống kinh tế quan trọng cho nông thôn, đồng thời đứng trước yêu cầu phải tự làm mới mình để không bị tụt lại trong dòng chảy của thời đại số.

Thống kê sơ bộ cho thấy, toàn tỉnh hiện có hơn 110 làng nghề và nhiều làng có nghề, với hàng nghìn hộ sản xuất tiểu thủ công nghiệp trải rộng khắp các địa bàn nông thôn. Doanh thu mỗi năm từ khu vực này lên tới hàng nghìn tỷ đồng.

Những sản phẩm từ mây tre đan, chế biến nông lâm sản, thủ công mỹ nghệ, vật liệu xây dựng truyền thống hay các nghề phục vụ đời sống dân sinh đã góp phần tạo việc làm ổn định, tăng thu nhập, cải thiện đáng kể đời sống vật chất và tinh thần cho hàng chục nghìn người dân. Không ít vùng quê từng thuần nông nay đã hình thành những “điểm sáng” kinh tế nhờ phát triển nghề truyền thống gắn với thị trường.

Sản xuất gốm ở Làng nghề gốm Hương Canh (xã Bình Nguyên).

Nhìn lại chặng đường hơn chục năm trước, không phải ai cũng hình dung được rằng nhiều làng nghề ở Phú Thọ từng rơi vào cảnh lay lắt. Sức ép cạnh tranh của hàng hóa giá rẻ, hàng giả, hàng nhái; máy móc lạc hậu; mẫu mã sản phẩm chậm đổi mới; đầu ra bấp bênh đã khiến không ít nghề truyền thống đứng trước nguy cơ mai một.

Nhiều lao động trẻ rời quê tìm sinh kế khác, để lại những xưởng nghề thưa vắng tiếng người, tưởng chừng khó có ngày hồi sinh.

Điển hình là câu chuyện của nghệ nhân Nguyễn Hồng Quang ở làng gốm Hương Canh (xã Bình Nguyên, tỉnh Phú Thọ). Vốn có truyền thống hơn 300 năm, làng nghề gốm Hương Canh từng đi vào thơ ca, hò vè và mang lại cuộc sống ấm no cho biết bao thế hệ người dân địa phương.

Vậy mà có giai đoạn, làng nghề trăm tuổi này đứng trước nguy cơ mai một, thậm chí thất truyền vì sức ép cạnh tranh từ các mô hình sản xuất công nghiệp. Thời điểm bĩ cực nhất, cả làng chỉ còn vài lò gốm thi thoảng lay lắt nổi lửa.

Từ một cơ duyên, anh Quang có một nước đi dũng cảm đến mức liều lĩnh là thế chấp nhà cửa để vay tiền ngân hàng với quyết tâm đầu tư kinh phí, thay đổi tư duy sản xuất nhằm khôi phục và đưa nghề gốm trở lại vị thế như vốn có.

Cụ thể, bên cạnh các sản phẩm truyền thống dùng cho sinh hoạt hằng ngày, anh Quang sản xuất cả gốm mỹ nghệ. Bên cạnh phương pháp trộn đất và nhào nhặn thủ công, anh kết hợp cả dùng máy nghiền đất liên hoàn nhào nặn. Bên cạnh lò nung than truyền thống, anh xây dựng lò nung chạy bằng ga để đảm bảo nhiệt độ ổn định ở mức cao nhất.

Nhờ kết hợp nhuần nhuyễn giữa hiện đại và truyền thống, nắm bắt nhanh và chính xác thị hiếu của người tiêu dùng, anh Quang đã dần lấy lại được thương hiệu gốm Hương Canh từng vang danh thiên hạ.

Chỉ sau một thời gian ngắn, tiếng lành đồn xa, sản phẩm của anh được thị trường khắp nơi đón nhận. Lợi nhuận mỗi năm thu được hàng tỷ đồng. Đồng thời giải quyết việc làm ổn định cho hàng lục lao động địa phương với thu nhập khá.

Quan trọng hơn, từ mô hình sản xuất mới của anh, nhiều hộ làm nghề khác trong làng có cơ hội học tập, vươn mình đi lên, thích ứng tốt với xu thế mới của thị trường. Nhờ đó, làng nghề gốm Hương Canh đứng vững và không ngừng phát triển.

Thực tế cho thấy, sự hỗ trợ kịp thời từ các chính sách phát triển tiểu thủ công nghiệp nông thôn, cùng với tinh thần năng động, sáng tạo của người dân đã giúp nhiều làng nghề từng bước vượt qua giai đoạn khó khăn.

Một số làng nghề truyền thống được đầu tư đổi mới công nghệ, cải tiến mẫu mã, xây dựng thương hiệu, từng bước mở rộng thị trường.

Nghề mây tre đan ở xã Sơn Đông giải quyết việc làm lúc nông nhàn với thu nhập khá cho nhiều người dân địa phương.

Ví như Làng nghề mây tre đan Triệu Đề (xã Sơn Đông) đã mạnh dạn kết hợp kỹ thuật thủ công với thiết kế hiện đại, đưa sản phẩm vào hệ thống phân phối lớn và sàn thương mại điện tử.

Một số cơ sở chế biến chè, miến, bánh truyền thống không chỉ giữ được hương vị bản địa mà còn chuẩn hóa quy trình sản xuất, đáp ứng các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm, mở rộng thị trường ngoài tỉnh.

Trao đổi với phóng viên về làng nghề quê hương, đồng chí Nguyễn Văn Độ - Bí thư Đảng ủy xã Xuân Lãng, nơi có Làng nghề Mộc Thanh Lãng nổi tiếng gần xa nhiều năm nay, cho biết: Không như một số làng nghề khác trên địa bàn tỉnh từng ít nhiều trải qua thăng trầm, Làng nghề Mộc Thanh Lãng gần như lúc nào cũng giữ được vị thế, thương hiệu trên thị trường.

Lý do chính bởi người làm nghề trong làng luôn nhanh nhạy trong việc nắm bắt xu thế người dùng để cung ứng các sản phẩm phù hợp với từng thời điểm, điều kiện kinh tế của xã hội.

Ví như thời điểm gần Tết sẽ gia tăng các sản phẩm gỗ mỹ nghệ, lúc khác thì tập trung vào đồ gỗ nội thất cung cấp cho các hộ xây nhà mới.

Chính vì vậy, chỉ riêng làng nghề này đã mang lại giá trị kinh tế hàng trăm tỷ đồng mỗi năm cho người làm nghề cũng như giải quyết việc làm cả thường xuyên và thời vụ cho hàng nghìn lao động.

Sản xuất đồ gỗ nội thất tại Làng nghề Mộc Thanh Lãng (xã Xuân Lãng)

Tuy nhiên, đánh giá chung cho thấy, khi quy mô sản xuất ngày càng lớn, các làng nghề cũng đối mặt với những thách thức không nhỏ như ô nhiễm môi trường, xử lý nước thải, khí thải, tiếng ồn...

Bên cạnh đó, việc chạy theo số lượng, giá rẻ để đáp ứng thị trường khiến một số cơ sở xem nhẹ yếu tố chất lượng và tính bền vững của nghề, làm phai nhạt dần những giá trị cốt lõi được hun đúc qua nhiều thế hệ.

Một khó khăn khác là sự phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu từ bên ngoài. Khi thị trường biến động, giá cả tăng cao hoặc nguồn cung bị gián đoạn, nhiều làng nghề lâm vào thế bị động, thậm chí phải tạm ngừng sản xuất.

Trong khi đó, bài toán kế thừa nghề truyền thống cũng đặt ra không ít trăn trở, khi một bộ phận lao động trẻ chưa thực sự mặn mà với nghề cha ông, nếu thiếu định hướng và môi trường phát triển phù hợp.

Trong bối cảnh đó, nhiều làng nghề trên địa bàn tỉnh đã chủ động tìm hướng đi mới. Ứng dụng công nghệ số trong quảng bá, bán hàng; xây dựng câu chuyện sản phẩm gắn với văn hóa bản địa; kết hợp phát triển nghề với du lịch trải nghiệm đang mở ra những cơ hội mới.

Không ít làng nghề đã hình thành các tổ hợp tác, hợp tác xã, liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị, vừa nâng cao năng lực cạnh tranh, vừa chia sẻ trách nhiệm trong bảo vệ môi trường và gìn giữ bản sắc nghề.

Con đường để làng nghề Phú Thọ vươn xa và phát triển bền vững không thể là sự tăng trưởng bằng mọi giá, mà cần sự hài hòa giữa lợi ích kinh tế, bảo vệ môi trường và gìn giữ giá trị văn hóa.

Khi mỗi sản phẩm không chỉ mang giá trị sử dụng mà còn kể được câu chuyện của vùng đất, con người và truyền thống, làng nghề sẽ có chỗ đứng vững chắc hơn trên thị trường, kể cả trong không gian số.

Quang Nam