Những người đi tìm ký ức dân gian

Giữa nhịp sống hiện đại ngày càng hối hả, khi nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, vẫn có những người lặng lẽ đi ngược dòng thời gian để tìm lại ký ức văn hóa dân tộc. Họ là nhà thơ, nhà báo, cộng tác viên, nghệ nhân dân gian... những người dành nhiều năm tháng rong ruổi bản làng, sưu tầm tư liệu, ghi chép phong tục cộng đồng qua từng trang viết. Với họ, cầm bút không chỉ là sáng tạo văn chương mà còn là trách nhiệm gìn giữ những giá trị văn hóa cha ông để lại.

Đi tìm những lớp trầm tích văn hóa dân gian

Nhà thơ Lê Va (bên phải) trong một chuyến đi thực tế tìm hiểu đời sống văn hóa đồng bào Mường.

Nhà thơ Lê Va là một trong những người như thế. Sinh ra ở Hà Nội, nhưng hơn nửa thế kỷ gắn bó với Hòa Bình (nay là Phú Thọ) đã khiến ông trở thành một phần của mảnh đất Mường. Những năm tháng tuổi trẻ sống giữa đồng bào vùng cao, cùng ăn, cùng ở, cùng đi qua những cung đường đất đá đã cho ông cơ hội cảm nhận sâu sắc vẻ đẹp của văn hóa bản địa. Ông từng chia sẻ rằng, thơ, ký hay khảo cứu đều cần được nuôi dưỡng từ vốn sống và vốn văn hóa tích lũy trong mỗi con người. Chính những trải nghiệm ấy đã tạo nên những tác phẩm đậm đặc hơi thở văn hóa Mường, để mỗi câu thơ không chỉ là cảm xúc mà còn là một lát cắt văn hóa sống động.

Trong nhiều tác phẩm của ông, hình ảnh bếp lửa, chén rượu, lời hỏi thăm cha mẹ, anh em hay nụ cười của người vùng cao hiện lên dung dị mà sâu sắc. Đó là những cuộc gặp gỡ, là cách ứng xử giàu nghĩa tình đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ của đồng bào miền núi. Đằng sau những câu thơ mộc mạc là cả một không gian văn hóa được chắt lọc từ hàng chục năm quan sát, trải nghiệm và suy ngẫm.

Nếu Lê Va dùng thơ và những công trình khảo cứu để kể câu chuyện văn hóa Mường, thì Nghệ nhân Ưu tú Bùi Huy Vọng lại chọn cho mình con đường điền dã. Hơn hai mươi năm qua, ông rong ruổi khắp các vùng Mường, tìm gặp những nghệ nhân dân gian, những thầy mo, những người cao tuổi còn lưu giữ trong trí nhớ các làn điệu dân ca, nghi lễ cổ truyền và những câu chuyện của cha ông. Từ những cuộc gặp gỡ ấy, ông cần mẫn ghi chép, sưu tầm, lưu giữ hàng nghìn trang tư liệu, góp phần làm giàu thêm kho tàng văn hóa dân gian của địa phương.

Điều đáng quý là cả hai người đều không xem văn hóa dân gian như một đối tượng nghiên cứu đơn thuần. Với họ, đó là ký ức của cộng đồng, là cội nguồn làm nên bản sắc của mỗi vùng đất. Bởi vậy, mỗi trang viết, mỗi cuốn sách, mỗi chuyến đi thực tế đều mang trong mình một sứ mệnh âm thầm: Giữ lại những giá trị đang đứng trước nguy cơ bị thời gian và nhịp sống hiện đại cuốn trôi.

Nghệ nhân Ưu tú Bùi Huy Vọng (bên phải) là một trong những cây viết nặng lòng với văn hóa dân gian, góp phần lưu giữ và lan tỏa bản sắc Mường trong đời sống đương đại.

Khi ngòi bút trở thành nhịp cầu giữ hồn văn hóa

Hơn hai mươi năm qua, Nghệ nhân Ưu tú Bùi Huy Vọng không chỉ là người sưu tầm văn hóa Mường mà còn là một cộng tác viên tích cực trên nhiều diễn đàn báo chí, văn hóa. Những chuyến điền dã tới các bản làng, những cuộc gặp gỡ với nghệ nhân dân gian, những lần ghi âm, ghi hình các làn điệu dân ca đã được ông chuyển hóa thành hàng trăm bài viết, tư liệu nghiên cứu và hàng nghìn sản phẩm truyền thông trên không gian mạng. Từ những câu chuyện tưởng như chỉ tồn tại trong phạm vi bản làng, văn hóa Mường đã được giới thiệu rộng rãi tới công chúng trong và ngoài tỉnh.

Còn với nhà thơ Lê Va, mỗi bài thơ, trang ký hay công trình khảo cứu đều thấp thoáng hình bóng của một người đi tìm và kể lại câu chuyện văn hóa xứ Mường. Nhiều năm qua, ông cùng các cộng sự kiên trì sưu tầm, nghiên cứu những tư liệu quý về văn học, văn hóa dân gian, góp phần làm sáng rõ những giá trị tưởng như đã khuất lấp trong thời gian. Công trình về Truyện thơ Đinh Công Trinh hay cuốn sách ảnh Bờ xưa không chỉ là kết quả của lao động khoa học mà còn là minh chứng cho trách nhiệm của người cầm bút trước di sản quê hương.

Điều đáng quý là họ không chỉ lưu giữ văn hóa bằng những trang sách. Họ còn góp phần đưa văn hóa bước vào đời sống đương đại bằng những cách làm mới. Những câu lạc bộ dân ca được thành lập, những lễ hội được khôi phục, những tư liệu được số hóa, những câu chuyện văn hóa được lan tỏa trên báo chí và mạng xã hội đã giúp di sản đến gần hơn với thế hệ trẻ. Văn hóa dân gian vì thế mà tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.

Nhân Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam 21/6, nhìn vào những cây viết nặng lòng với văn hóa dân gian, càng thấy rõ một sứ mệnh cao đẹp của nghề báo và nghề viết: Không chỉ phản ánh cuộc sống, mà còn gìn giữ những giá trị làm nên bản sắc của một vùng đất, một cộng đồng. Bằng sự bền bỉ, đam mê và trách nhiệm, họ đang lặng lẽ làm công việc của những người giữ hồn văn hóa, để những câu chuyện của cha ông tiếp tục được kể cho các thế hệ mai sau.

Nguyễn Yến