Nữ đại tướng huyền thoại của dân tộc Việt

Sát dòng Lô giang, nép mình dưới bóng đa cổ thụ hàng nghìn năm tuổi, Đền thờ Bát Nàn Đại tướng quân ở phường Vân Phú mang dáng vẻ bình dị, thân thuộc của vùng đất cổ, đồng thời lắng đọng vẻ uy nghiêm của một không gian thờ phụng nữ danh tướng gắn với cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng. Qua bao biến thiên lịch sử, ngôi đền vẫn là nơi lưu giữ ký ức về một người phụ nữ đã đứng lên chống giặc ngoại xâm từ gần hai nghìn năm trước.

Lễ tế kỷ niệm 2008 năm ngày sinh Bát Nàn Đại tướng quân Vũ Thị Thục (năm 2025).

Nữ tướng phá nạn

Ông Nguyễn Trung Nguyên ở tổ dân phố Phượng Lâu, phường Vân Phú nguyên là sỹ quan quân đội, hiện là Phó trưởng Tiểu ban quản lý di tích Đền Bát Nàn Đại tướng quân, khu lăng mộ Trần Toại (Đền Nghè) và chùa San Bảo. Gắn bó nhiều năm với bóng đa cổ thụ, bến sông và ngôi đền thiêng thờ vị nữ tướng thời Hai Bà Trưng, ông luôn xem việc giữ gìn, bảo vệ di tích không chỉ là trách nhiệm với quê hương, mà còn là sự tri ân của một người lính hôm nay đối với bậc tiền nhân đã trở thành biểu tượng của lòng yêu nước, ý chí quật cường của dân tộc.

Ông Nguyên cho biết: Theo thần tích xã Phượng Lâu (nay thuộc phường Vân Phú), Bát Nàn có tên khác là Thục Nương, tên đầy đủ Vũ Thị Thục, người trang Phượng Lâu. Bà được truyền tụng là người tài sắc, giàu lòng nhân ái, yêu nước, thương dân. Năm 18 tuổi, bà đính hôn với Phạm Danh Hương, quận trưởng Nam Châu. Thái thú Tô Định háo sắc, bạo tàn ép bà làm vợ. Bị từ chối, hắn sát hại cha và người chồng chưa cưới của bà, rồi cho quân truy bắt. Không chịu khuất phục, Vũ Thị Thục phá vòng vây, vượt sông Hồng về Tiên La nương thân. Tại đây, bà dựng cờ khởi nghĩa với bốn chữ “Bát Nạn tướng quân”, mang ý nghĩa vị tướng đứng lên phá nạn, cứu dân. Năm 40 sau Công nguyên, khi Hai Bà Trưng phất cờ khởi nghĩa, biết Bát Nàn có lực lượng và cùng chí hướng, Trưng Nữ Vương sai người đến mời hợp sức. Từ đó, bà trở thành một trong những nữ tướng tham gia cuộc khởi nghĩa.

Theo tư liệu giới thiệu di tích, Vũ Thị Thục được Trưng Nữ Vương phong “Đông Nhung Đại tướng”, giao chỉ huy lực lượng tiên phong. Bà từng trực tiếp cầm quân, chiến đấu quyết liệt chống quân Đông Hán. Khi Mã Viện đem quân sang đàn áp, Bát Nàn tiếp tục chiến đấu đến cùng và tuẫn tiết tại Tiên La. Danh xưng Bát Nàn Đại tướng quân vì thế được lưu truyền qua nhiều thế hệ tại nơi bà sinh ra cũng như nơi bà chiến đấu và hóa thân. Nếu “Đại tướng” ngày nay là một quân hàm trong hệ thống quân đội hiện đại, thì “Đại tướng quân” của Bát Nàn thuộc về một lớp danh xưng lịch sử, thần tích và tín ngưỡng đã được cộng đồng gìn giữ từ lâu đời. Bởi vậy, câu chuyện về bà gợi mở một vấn đề thú vị, phải chăng trong ký ức lịch sử của người Việt, Bát Nàn là một trong những hình tượng nữ Đại tướng quân xuất hiện đầu tiên? Câu trả lời cần thêm những khảo cứu chuyên sâu. Nhưng có một điều chắc chắn là gần hai thiên niên kỷ sau, tên tuổi Bát Nàn vẫn được người dân nhắc nhớ, thờ phụng và truyền lại như một biểu tượng của khí phách không chịu khuất phục trước ngoại xâm.

Cây đa nghìn tuổi và nhịp cầu văn hóa

Đứng bên Đền Bát Nàn là cụ đa cổ thụ với thân lớn, hàng trăm rễ phụ cắm sâu xuống đất, tán cây phủ rộng cả khoảng không quanh đền. Không ai trong những bậc cao niên ở Vân Phú biết chính xác cây bén rễ từ bao giờ. Theo lời bà Nguyễn Thị Ngọc, người làm Thủ từ tại Đền gần 20 năm, từng có đoàn cán bộ, sĩ quan quân đội mang máy móc, thiết bị kỹ thuật về khảo sát và cho biết cụ đa có tuổi khoảng 1.800 năm.

Đáng chú ý là năm 2014, cụ đa được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận là Cây Di sản Việt Nam. Thời điểm được vinh danh, cây cao hơn 35m, chu vi gốc hơn 10m. Cùng với đó, Đền Bát Nàn Đại tướng quân được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh năm 2009. Hai dấu mốc bảo tồn ấy góp phần khẳng định giá trị của không gian văn hóa đặc biệt này. Cũng chẳng ai biết cụ đa có trước hay ngôi đền có trước. Chỉ biết rằng, qua bao thế hệ, cây vẫn đứng đó, lặng lẽ che bóng cho ngôi đền, trở thành một dấu mốc để những người con xa quê tìm về nguồn cội. Nếu tuổi đời khoảng 1.800 năm được xác định bằng phương pháp khoa học phù hợp, cụ đa sẽ càng trở thành “chứng nhân xanh” đặc biệt của vùng đất từng ghi dấu cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng.

Cụ đa đại thụ phủ bóng ngôi đền.

Hằng năm, Đền Bát Nàn có những ngày lễ lớn vào tháng 3 và tháng 8 âm lịch. Cùng với nghi lễ tế nữ, người dân tổ chức nhiều hoạt động văn hóa truyền thống như: Hát Xoan, bơi chải, kéo co, đập niêu, đầu cờ... Những sinh hoạt ấy khiến câu chuyện về Bát Nàn không chỉ nằm trong thần tích mà tiếp tục sống động trong đời sống cộng đồng.

Đặc biệt, ký ức về Bát Nàn đã tạo nên sự kết nối văn hóa giữa Vân Phú (tỉnh Phú Thọ) và Tiên La (tỉnh Hưng Yên). Hằng năm, trước các dịp lễ hội, chính quyền và người dân Tiên La tổ chức đoàn về Đất Tổ dâng hương tại Đền Bát Nàn - nơi được truyền là quê hương của bà. Ngược lại, người dân Phượng Lâu xưa, Vân Phú nay cũng về Tiên La tri ân nơi nữ tướng đã chiến đấu và tuẫn tiết.

Ông Lê Tiến Dũng, người dân xã Tiên La chia sẻ: “Đền Tiên La được xây trên gò Kim Quy, nơi tương truyền Bát Nàn Đại tướng quân tử trận, hóa thân về trời. Hàng năm, từ ngày 10 đến 20 tháng 3 âm lịch, Lễ hội Đền Tiên La lại được tổ chức thu hút đông đảo du khách thập phương về dự, cùng tưởng nhớ công ơn Đại tướng Quân. Lễ hội đền Tiên La được tổ chức công phu, bao gồm các nghi thức tế lễ, hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao hấp dẫn như: Rước kiệu, rước nước, đánh đáo, thổi sáo trúc, chọi gà, đấu vật, múa rồng, múa sư tử... Trước khi tổ chức lễ hội, chính quyền địa phương đều tổ chức đoàn về Đất Tổ Hùng Vương, dâng hoa, tri ân công đức tại Đền Bát Nàn Đại tướng quân. Về nơi sinh ra vị anh hùng có công bảo vệ bờ cõi, chúng tôi rất xúc động và tự hào về nguồn cội, truyền thống hào hùng của tiền nhân”. Sự qua lại giữa hai địa phương vì thế không chỉ là hoạt động tri ân, mà còn mở ra một không gian văn hóa liên kết giữa nơi sinh và nơi hóa của Bát Nàn Đại tướng quân. Từ dòng Lô giang đến đất Tiên La, từ bóng cây di sản đến những ngày hội truyền thống, ký ức về nữ tướng năm xưa đang tiếp tục được trao truyền trong đời sống hôm nay.

Gần hai nghìn năm đã trôi qua, nhưng khí phách của người anh hùng chống ngoại xâm vẫn như còn hiện diện trong làn khói hương thành kính, trong những mùa lễ hội, trong câu chuyện kể của người dân và dưới bóng cụ đa cổ thụ tỏa mát bên ngôi đền thiêng. Có lẽ đó cũng là sức sống bền bỉ nhất của di sản, không chỉ lưu giữ quá khứ, mà còn giúp các thế hệ hôm nay nhận diện nguồn cội và thêm trân trọng những giá trị đã làm nên bản lĩnh của dân tộc Việt Nam.

Cẩm Ninh