Sắp xếp thôn, tổ dân phố gắn với giữ gìn bản sắc văn hóa

Việc sắp xếp, sáp nhập thôn, tổ dân phố nhằm tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu lực quản lý và sử dụng hiệu quả nguồn lực. Tuy nhiên, cùng với yêu cầu về tổ chức, một vấn đề được các địa phương đặc biệt quan tâm là làm thế nào để những giá trị văn hóa truyền thống, phong tục, tập quán và bản sắc của từng cộng đồng vẫn được gìn giữ trong không gian cư dân mới. Khi quá trình sắp xếp được thực hiện “có lý, có tình”, tôn trọng văn hóa, tín ngưỡng, dân tộc, đây cũng là cơ hội xây dựng cộng đồng đoàn kết, văn minh, đậm đà bản sắc.

Nhân dân biểu diễn văn nghệ chào mừng thành lập tổ dân phố số 33 phường Hòa Bình.

Tôn trọng hài hòa, giữ gìn bản sắc

Thực hiện chủ trương của Trung ương, trên cơ sở rà soát hiện trạng và các tiêu chí theo quy định, UBND các xã, phường đã xây dựng phương án sắp xếp thôn, tổ dân phố dựa trên nhiều yếu tố như vị trí địa lý, địa hình, phong tục tập quán, dân tộc, tôn giáo, đặc điểm dân cư và trình độ phát triển kinh tế - xã hội. Từ kết quả tổng hợp, UBND tỉnh ban hành Phương án số 228/PA-UBND ngày 10/6/2026 về phương án tổng thể sắp xếp, đổi tên thôn, tổ dân phố trên địa bàn tỉnh. Theo đó sẽ giảm gần 2.000 thôn, tổ dân phố (gần 39%).

Quá trình triển khai không chỉ dựa trên các tiêu chí hành chính mà còn được xây dựng trên nền tảng đồng thuận xã hội. Kết quả lấy ý kiến cử tri cho thấy, 137/145 xã, phường có tỷ lệ tham gia đạt trên 50% (3 xã không thực hiện lấy ý kiến do không sắp xếp, đổi tên); nhiều địa phương như Chí Tiên, Phú Khê, Vân Sơn, Xuân Viên, Dân Chủ, An Nghĩa, Hải Lựu, Kỳ Sơn đạt tỷ lệ đồng thuận rất cao.

Sau sắp xếp, toàn tỉnh còn 3.070 thôn, tổ dân phố, giảm 1.979 thôn, tổ dân phố so với trước đây, trong đó có 1.661 thôn, tổ dân phố được hình thành mới.

Điểm nổi bật là các địa phương linh hoạt điều chỉnh phương án trên cơ sở tiêu chuẩn chung và điều kiện thực tế. Những yếu tố về lịch sử hình thành cộng đồng, phong tục, tín ngưỡng và bản sắc văn hóa được coi là căn cứ quan trọng khi quyết định sắp xếp hay giữ nguyên. Toàn tỉnh có 80 thôn thuộc diện sắp xếp nhưng được đề nghị giữ nguyên do có yếu tố đặc thù như địa hình chia cắt, giao thông khó khăn, dân cư phân tán hoặc có đặc điểm riêng về văn hóa, dân tộc. Cách làm này vừa bảo đảm hiệu quả quản lý, vừa giữ gìn bản sắc văn hóa, củng cố quốc phòng, an ninh và sự gắn kết cộng đồng.

Tại xã Văn Miếu, trước khi sắp xếp, toàn xã có 31 khu dân cư, trong đó 20 khu thực hiện sắp xếp và 11 khu được giữ nguyên. Sau sắp xếp, 20 khu được tổ chức lại thành 10 thôn mới, giảm số lượng thôn từ 31 xuống còn 21. Riêng 2 thôn Hạ Thành và Thành Công chưa đủ tiêu chí nhưng không thực hiện sắp xếp do là nơi sinh sống tập trung của đồng bào dân tộc Dao. Đây là cộng đồng còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống như tiếng nói, trang phục, tín ngưỡng, lễ cấp sắc, lễ tết, phong tục cưới hỏi, tang ma và tri thức dân gian, góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc thiểu số.

Tương tự, các xã Trung Sơn, Khả Cửu, Võ Miếu, Cao Phong, Ngọc Sơn, Nhân Nghĩa, Mường Thàng... cũng có những thôn chưa đạt tiêu chuẩn về số hộ nhưng vẫn được giữ nguyên sau khi cân nhắc toàn diện về địa hình, điều kiện sinh hoạt và giá trị văn hóa của cộng đồng. Đối với đồng bào dân tộc thiểu số, mỗi thôn, bản không chỉ là đơn vị hành chính mà còn là không gian lưu giữ tiếng nói, trang phục, lễ hội, tín ngưỡng và phong tục truyền thống.

Ngay sau khi hoàn thành sắp xếp, các địa phương khẩn trương kiện toàn tổ chức Đảng, Ban Công tác mặt trận, các tổ chức chính trị - xã hội; bố trí nhân sự, rà soát cơ sở vật chất để các đơn vị mới nhanh chóng đi vào hoạt động ổn định. Nhiều nơi vẫn giữ nguyên tên gọi gắn với lịch sử, tiếp tục duy trì lễ hội, sinh hoạt văn hóa cộng đồng, bảo tồn tiếng nói, trang phục và các thiết chế văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số.

Xây dựng hương ước, quy ước phù hợp với cộng đồng mới

Sau khi hoàn thành sắp xếp, các thôn, tổ dân phố khẩn trương rà soát, sửa đổi hoặc xây dựng mới hương ước, quy ước. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm tạo sự thống nhất trong cộng đồng mới, đồng thời kế thừa những giá trị tốt đẹp của các khu dân cư, tổ dân phố trước khi sáp nhập.

Việc xây dựng hương ước, quy ước được thực hiện theo hướng giữ gìn những nét đẹp truyền thống, loại bỏ các tập tục lạc hậu, đồng thời bổ sung những quy định phù hợp với yêu cầu phát triển hiện nay. Bên cạnh nội dung về bảo tồn di sản văn hóa, giữ gìn lễ hội, thực hiện nếp sống văn minh, nhiều địa phương bổ sung các quy định về bảo vệ môi trường, xây dựng cảnh quan sáng - xanh - sạch - đẹp và ứng dụng chuyển đổi số trong cộng đồng.

Ông Nguyễn Xuân Hòa - Tổ trưởng tổ dân phố 33, phường Hòa Bình cho biết: Tổ dân phố được thành lập trên cơ sở sáp nhập các tổ dân phố 15, 16 và 19 của phường Tân Thịnh trước đây. Khi xây dựng quy ước mới, tổ dân phố kế thừa những nội dung phù hợp từ các quy ước cũ, đồng thời bổ sung các quy định về mức đóng góp, chế độ thăm hỏi và hoạt động cộng đồng. Sau khi hoàn thiện, Dự thảo được niêm yết công khai tại nhà văn hóa và gửi trên các nhóm Zalo để người dân góp ý, bảo đảm mọi quy định đều nhận được sự đồng thuận trước khi ban hành.

Tại tổ dân phố Minh Nông, phường Việt Trì, hội nghị lấy ý kiến Nhân dân về dự thảo quy ước mới cũng thu hút đông đảo đại diện các hộ gia đình tham gia. Quy ước gồm 6 chương, 24 điều, kế thừa các nội dung phù hợp của quy ước cũ, đồng thời bổ sung nhiều quy định về sử dụng không gian công cộng, bảo vệ môi trường, thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang, giữ gìn an ninh trật tự và phát huy hiệu quả các thiết chế văn hóa, thể thao.

Có thể thấy, hương ước, quy ước không chỉ là những quy định mang tính tự quản mà còn là “bộ quy tắc ứng xử” của cộng đồng, góp phần gắn kết người dân, xây dựng đời sống văn hóa và củng cố khối đại đoàn kết. Khi được xây dựng trên cơ sở đồng thuận, tôn trọng, kế thừa các bản sắc tốt đẹp và phù hợp với điều kiện thực tiễn, hương ước, quy ước sẽ trở thành nền tảng để các thôn, tổ dân phố sau sắp xếp vận hành hiệu quả, đồng thời tiếp tục gìn giữ bản sắc của từng vùng đất, từng cộng đồng dân cư trong quá trình phát triển.

Phương Thanh