“Viên ngọc xanh” vùng sơn cước

Đối ngạn dãy Ba Vì sừng sững bên dòng Đà giang, hồ Đầm Gai (khu Lạc Song, xã Yên Sơn) hiện lên như một bức tranh sơn thủy giữa đại ngàn. Mặt nước trong xanh soi bóng mây trời, những đảo nhỏ phủ kín cây xanh nổi lên giữa lòng hồ tạo nên khung cảnh vừa hùng vĩ, vừa yên bình, thơ mộng. Ít ai biết rằng hơn sáu thập niên trước, khi quyết định xẻ đồi, đắp đập ngăn dòng suối Dài, những người nông dân vùng sơn cước năm ấy không chỉ tạo dựng một công trình thủy lợi phục vụ sản xuất mà còn vô tình để lại cho hôm nay một “viên ngọc xanh” quý giá giữa núi rừng.

Đối ngạn với dãy Ba Vì, hồ Đầm Gai đẹp như bức tranh sơn thủy.

Vắt đất ra nước, thay trời làm mưa

Hồ Đầm Gai không phải là món quà của thiên nhiên, mà là thành quả của sức người. Theo lời các bậc cao niên, từ khi đồng bào Mường về đây khai hoang lập bản, cuộc sống chủ yếu dựa vào rừng và những cánh đồng ven sông. Nguồn nước sản xuất chỉ trông chờ vào dòng suối Dài bắt nguồn từ đồi Cào, đồi Hèo. Năm nào mưa thuận gió hòa thì lúa tốt, đủ ăn; năm nào hạn hán hay mưa lũ thất thường thì mất mùa, đói kém. Nước lũ từ thượng nguồn nhiều lần cuốn theo đất đá, cây cối vùi lấp ruộng đồng, người dân phải mất nhiều công sức mới có thể khôi phục sản xuất.

Không cam chịu cảnh “trông trời, trông đất”, những năm đầu thập niên 1960, cấp ủy, chính quyền địa phương đã vận động Nhân dân chung sức đắp đập ngăn dòng suối, tạo hồ chứa nước với quyết tâm “vắt đất ra nước, thay trời làm mưa”. Hàng nghìn ngày công lao động, những chiếc cuốc, chiếc xẻng và đôi vai trần đã tạo nên 2 con đập dài gần 400m, mở ra vùng hồ trữ nước ổn định giữa núi rừng.

Công trình hoàn thành đã mang lại nguồn nước tưới bền vững cho những cánh đồng phía hạ lưu, góp phần hạn chế lũ lụt, nâng cao năng suất cây trồng và từng bước cải thiện đời sống của người dân. Hơn mười năm sau, khi đập đất dần xuống cấp, Nhà nước tiếp tục đầu tư xây dựng công trình kiên cố, bảo đảm phát huy hiệu quả lâu dài.

Điều đáng quý hơn cả là hồ Đầm Gai không chỉ lưu giữ nguồn nước, mà còn lưu giữ ký ức về một thời kỳ cả cộng đồng đồng lòng cải tạo thiên nhiên. Mặt nước phẳng lặng hôm nay được đánh đổi bằng biết bao mồ hôi, công sức của những thế hệ đi trước. Chính giá trị lịch sử ấy khiến hồ Đầm Gai trở thành một phần ký ức của vùng sơn cước. Những năm tháng khó khăn, hồ còn là nguồn thực phẩm quý giá nuôi sống biết bao gia đình. Ông Nguyễn Xuân Bờ, nguyên Bí thư Chi bộ, Trưởng khu Lạc Song nhớ lại: “Nhà tôi ở ngay ven hồ nên kiếm cá gần như là công việc thường xuyên của cả gia đình. Do dưới lòng hồ còn nhiều gốc cây, đá tảng nên rất khó kéo lưới, chủ yếu chỉ câu hoặc đánh dậm ven bờ. Dù vậy, cá tôm nhiều lắm, chịu khó là có thức ăn cải thiện bữa cơm. Tôi còn chứng kiến có người bắt được những con cá nặng tới 40 - 50kg...”.

Nguồn nước trong lành, hệ sinh thái tự nhiên phong phú đã tạo nên những sản vật mang hương vị riêng của Đầm Gai, từng nổi tiếng khắp vùng.

Với khung cảnh vừa hùng vĩ, vừa yên bình, thơ mộng, hồ Đầm Gai có tiềm năng về du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng.

Đánh thức tiềm năng

Với diện tích mặt nước khoảng 36ha, mùa mưa mở rộng gần 50ha, hồ Đầm Gai sở hữu cảnh quan hiếm có. Hai mươi bốn ngách nước len lỏi giữa những gò đồi xanh mướt, một đảo nổi rộng khoảng 10ha cùng nhiều đảo cạn, đảo chìm tạo nên thế sơn thủy hài hòa. Người dân địa phương ví nơi đây như “Cát Bà trên núi”. Dẫu cách ví von có phần mộc mạc, xuất phát từ tình yêu và niềm tự hào với quê hương, nhưng bất cứ ai từng đặt chân tới đây cũng khó phủ nhận vẻ đẹp nguyên sơ của vùng hồ.

Thế nhưng, vẻ đẹp ấy vẫn còn ít người biết đến, ngay cả nhiều người dân trong xã cũng chưa từng một lần ngắm trọn lòng hồ từ trên thuyền. Ông Nguyễn Văn Tùng - Trưởng khu Lạc Song cho biết: Từ đầu những năm 1990, mặt nước hồ được giao cho doanh nghiệp thuê để nuôi trồng thủy sản. Hiện hồ vẫn được khai thác thủy sản thường xuyên, song hiệu quả kinh tế chủ yếu dừng ở hoạt động nuôi cá của doanh nghiệp, trong khi tiềm năng về du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng gần như bỏ ngỏ.

Thực tế cho thấy, tài nguyên chỉ thực sự trở thành nguồn lực khi được khai thác hợp lý và gắn với lợi ích cộng đồng. Với cảnh quan tự nhiên còn nguyên vẹn, hệ sinh thái đa dạng và vị trí thuận lợi, hồ Đầm Gai hoàn toàn có thể trở thành điểm đến hấp dẫn của du lịch sinh thái vùng Đà giang nếu được quy hoạch và đầu tư bài bản. Trao đổi về định hướng phát huy giá trị, đánh thức tiềm năng của địa phương, ông Đinh Văn Tình - Phó Chủ tịch UBND xã Yên Sơn cho biết: Phát huy tối đa tiềm năng, lợi thế sẵn có là định hướng xuyên suốt trong phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Cùng với nông nghiệp, xã xác định thương mại, dịch vụ và du lịch sẽ là những lĩnh vực tạo đột phá trong thời gian tới. Hồ Đầm Gai cũng đã được một số nhà đầu tư quan tâm nghiên cứu xây dựng khu nghỉ dưỡng, sân golf. Nếu những dự định ấy trở thành hiện thực, nơi đây sẽ có thêm động lực để phát triển, góp phần nâng cao đời sống Nhân dân và tạo diện mạo mới cho vùng sơn cước.

Hơn sáu mươi năm trước, những người nông dân vùng sơn cước xẻ núi đắp đập để giữ nước cho đồng ruộng. Họ không nghĩ rằng mình đã để lại cho thế hệ hôm nay một thắng cảnh đặc biệt giữa đại ngàn. Điều hồ Đầm Gai còn thiếu lúc này không phải là vẻ đẹp của thiên nhiên, mà là một hướng đi phù hợp để “viên ngọc xanh” được đánh thức, tỏa sáng, trở thành nguồn sinh kế bền vững cho người dân và điểm nhấn mới trên bản đồ du lịch của vùng Đất Tổ.

Cẩm Ninh