Bản người Dao Hạ Thành trên hành trình an cư

Hơn sáu thập niên trước, những gia đình người Dao từ các vùng núi cao theo tiếng gọi định canh, định cư đã dắt díu nhau xuống thung lũng ven suối khai hoang, lập nên bản Hạ Thành, nay thuộc xã Văn Miếu. Từ những ngày đầu thiếu đói, phát nương làm rẫy, cuộc sống bấp bênh giữa núi rừng, đến nay bản làng đã khoác lên mình diện mạo mới với những ngôi nhà kiên cố, đường bê tông sạch đẹp, điện lưới quốc gia, nước sạch và internet phủ kín. Thế nhưng, phía sau những đổi thay đáng mừng ấy, hành trình tìm lời giải cho bài toán phát triển bền vững vẫn đang đặt ra không ít âu lo, trăn trở...

Đường về bản Dao Hạ Thành.

Phú nông nơi đất khó

Nhắc đến Hạ Thành, nhiều người nghĩ ngay đến gia đình ông Đặng Đình Điện - một trong những hộ tiêu biểu nhất của bản làng. Không chỉ sở hữu cơ ngơi đáng nể, ông còn là người có uy tín trong cộng đồng, thuộc lớp người đầu tiên tham gia cuộc hạ sơn lịch sử, gắn bó gần trọn cuộc đời với công tác xã hội và phong trào địa phương.

Sinh năm 1952, bước qua tuổi 74, sức khỏe không còn tráng kiện như những ngày luồn rừng băng suối khắp các nương rẫy, bản làng không biết mệt, nhưng ông Điện vẫn còn nhanh nhẹn, dẻo dai với công việc thường nhật của nhà nông. Kinh tế khá giả, cái ăn cái mặc không còn là nỗi lo thường nhật nhưng hiếm khi thấy ông nghỉ ngơi, hết cặm cụi bên ao cá lại ra vườn cây ăn quả rồi xuống xưởng chế biến gỗ của con trai. Ông cười vui: “Mình quen lao động rồi, ngồi một chỗ nghỉ ngơi là thấy buồn bực chân tay, không khéo ốm ra. Giờ làm nông nhàn hơn trước, Chiêm, Mùa nối vụ, không nhà nào đứt bữa nữa. Nhớ ngày chúng tôi còn trên núi cao, làm nương, đi rừng quần quật từ lúc gà chưa gáy sáng đến tối nhọ mặt người mà chẳng kiếm đủ lương thực để bếp đỏ lửa ngày ba bận...”.

Ở tuổi 74, ông Đặng Đình Điện vẫn cần mẫn lao động, phát triển kinh tế gia đình.

Cái ngày mà ông Điện nhắc đến là thời điểm những năm cuối thập niên sáu mươi, đầu thập niên bảy mươi của thế kỷ trước, do cuộc sống quá khó khăn, thiếu thốn, được chính quyền địa phương vận động, các gia đình người Dao ở xóm Lìm, xóm Bương (xã Võ Miếu), Sinh Tàn (xã Khả Cửu) đã dắt díu nhau rời vùng núi cao về thung lũng ven suối khai phá đất hoang, lập nên bản Hạ Thành. Ông Điện lúc bấy giờ đang tuổi thanh niên, là một trong số ít người của khu biết chữ, được học hành nên trở thành hạt nhân trong phong trào thanh niên, giáo viên lớp vỡ lòng rồi được đề cử làm kế toán, được tín nhiệm bầu làm trưởng khu dân cư, Bí thư chi bộ cho mãi đến năm 2022, do tuổi cao, sức yếu mới xin nghỉ công tác. Tận tụy, trách nhiệm với công tác xã hội, ông Điện còn nổi tiếng là người cần mẫn, chịu khó, nhanh nhạy trong phát triển kinh tế gia đình. Từ mấy chục năm trước, khi nhà nước có chủ trương giao đất giao rừng cho người dân, ông đã tiên phong trong phát triển kinh tế lâm nghiệp. Với 6ha đất đồi rừng trồng cây nguyên liệu, 2 mẫu ao nuôi cá, vườn cây ăn quả và đàn trâu bò hàng chục con, mang lại nguồn thu hàng trăm triệu đồng mỗi năm, ông Điện đã trở thành phú nông, có cuộc sống khá giả, nuôi dạy các con trưởng thành.

Điều đáng quý hơn cả là tinh thần dám nghĩ, dám làm ấy đã được các thế hệ sau tiếp nối. Hai con trai ông, anh Đặng Văn Hòa (sinh năm 1976) và anh Đặng Văn Bộ (Sinh năm 1983) đã thành lập doanh nghiệp, tận dụng nguồn nguyên liệu sẵn có và lực lượng lao động dồi dào ở địa phương để mở xưởng chế biến gỗ với công suất 500 m3 nguyên liệu đầu vào mỗi tháng, tạo việc làm thường xuyên với thu nhập ổn định cho nhiều lao động địa phương. Cháu nội ông Điện - anh Đặng Quang Hà, 26 tuổi cũng nối nghiệp gia đình đầu tư phát triển kinh tế với 4 chiếc xe chuyên dụng trở vật liệu xây dựng... Họ chính là những minh chứng sinh động cho ý chí vươn lên của người Dao Hạ Thành, góp phần làm thay đổi diện mạo của bản làng sau hơn nửa thế kỷ hạ sơn.

Nỗi niềm an cư

Sau hơn sáu thập niên hạ sơn, Hạ Thành giờ có 117 nóc nhà với hơn 500 nhân khẩu, chủ yếu là đồng bào dân tộc Dao. Mấy năm gần đây, cuộc sống của bà con đã có nhiều khởi sắc, số hộ khá giàu tăng nhanh, chỉ còn 15 hộ nghèo và 8 hộ cận nghèo. Ngoài đi làm ăn xa, cuộc sống của người dân chủ yếu dựa vào ruộng và rừng. Toàn khu có 22 ha ruộng nhưng chỉ có 70% là cấy được hai vụ. Đất đã eo hẹp lại cằn cỗi, bạc màu, thủy lợi dựa cả vào trời nên năng suất không thể bằng vùng xuôi, chỉ đủ đảm bảo an ninh lương thực và một phần phụ phẩm cho chăn nuôi. Gần 80ha đất lâm nghiệp đã được quy chủ phủ xanh bằng cây keo lai, bồ đề. Tuy nhiên, do chu kỳ khai thác lâu, giá nguyên liệu không cao nên nguồn thu cũng hạn chế...

Lãnh đạo Chi bộ, khu dân cư cũng đã tìm nhiều cách để giúp bà con chuyển đổi giống cây trồng, vật nuôi cho hiệu quả kinh tế cao nhưng kết quả vẫn chưa được như mong muốn. Mới đây, Hội Nông dân tỉnh, xã có đặt vấn đề với khu dân cư tìm khu đất thoai thoải, diện tích 1,5ha gần đường giao thông để triển khai dự án hỗ trợ trồng cây gù hương; cùng với đó là dự án hỗ trợ trồng mía với yêu cầu diện tích tập trung 1ha. Bà con phấn khởi lắm, tuy nhiên do địa hình thung lũng bao bọc, chia cắt bởi đồi núi nên yêu cầu về diện tích tập trung là bất khả khi. Do đó, dự án đành hủy bỏ...

Cũng có nhiều người tự tìm tòi, học hỏi, thử nghiệm các giống cây trồng mới, có giá trị kinh tế cao. Điển hình như ông Lê Văn Minh đã trồng thử 80 cây gù hương, hiện đã được 3 năm tuổi, cây sinh trưởng, phát triển tốt. Một số hộ thử nghiệm trồng cây ba kích nhưng không rõ do thổ nhưỡng không phù hợp hay kỹ thuật chăm sóc chưa đúng mà hiệu quả không cao...

Tận dụng nguồn lao động sẵn có, khu hiện có hai toán thợ xây thường xuyên nhận các công trình xây dựng nhỏ lẻ trong vùng, tạo việc làm thường xuyên cho cả chục lao động với thu nhập khoảng chục triệu đồng mỗi tháng... Những mô hình này tuy còn nhỏ lẻ nhưng cho thấy khát vọng làm giàu chính đáng vẫn luôn hiện hữu trong mỗi người dân nơi đây.

Xưởng chế biến gỗ của gia đình anh Đặng Văn Hòa giải quyết việc làm cho nhiều lao động địa phương.

Đất rừng chờ đánh thức

Hơn sáu thập niên kể từ ngày rời núi cao xuống thung lũng lập bản, người Dao Hạ Thành đã chứng minh nghị lực vượt khó và khát vọng vươn lên mạnh mẽ. Từ những mái nhà tranh vách nứa, thiếu ăn giáp hạt, hôm nay bản làng đã có đường bê tông, điện lưới quốc gia, internet phủ sóng, nhiều gia đình xây dựng được cơ ngơi khang trang. Đó là thành quả của biết bao mồ hôi, công sức của các thế hệ người Dao hạ sơn.

Nhưng chặng đường phía trước vẫn còn nhiều trăn trở. Khi nhiều thanh niên rời quê tìm kế sinh nhai, khi đất rừng vẫn chưa được khai thác tương xứng với tiềm năng, khi những mô hình sản xuất hiệu quả mới chỉ xuất hiện đơn lẻ, Hạ Thành vẫn chưa thể yên tâm với những thành quả đã có. Điều người dân nơi đây cần không chỉ là những căn nhà mới, mà còn là những sinh kế bền vững để người trẻ có thể lập nghiệp ngay trên quê hương mình.

Với quỹ đất rừng rộng lớn, bản sắc văn hóa Dao còn được gìn giữ khá nguyên vẹn cùng tinh thần cần cù, chịu khó vốn có của đồng bào, Hạ Thành vẫn còn nhiều dư địa phát triển. Nếu có những cơ chế hỗ trợ phù hợp, những mô hình sản xuất gắn với điều kiện thực tế của địa phương và sự đồng hành của các cấp, các ngành, vùng đất hạ sơn này hoàn toàn có thể hình thành những hướng đi mới, tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân.

Đất rừng Hạ Thành vẫn đang chờ được đánh thức. Và khi tìm được lời giải cho bài toán sinh kế bền vững, bản người Dao nơi thung lũng ven suối ấy sẽ không chỉ đổi thay về diện mạo, mà còn thực sự vững vàng trên hành trình phát triển lâu dài.

Cẩm Ninh