Chủ động nước tươi, thắng lợi vụ Đông

Trước diễn biến phức tạp của biến đổi khí hậu và tình trạng mực nước các dòng sông lớn xuống thấp kỷ lục, tỉnh đang triển khai đồng bộ các giải pháp từ hạ tầng kỹ thuật đến thay đổi phương thức canh tác. Với tinh thần chủ động, ngành Nông nghiệp tỉnh không chỉ nỗ lực đưa nước về đồng ruộng mà còn hướng tới mục tiêu sử dụng nguồn nước tiết kiệm, hiệu quả và bền vững cho hơn 80.000 ha cây trồng vụ Đông Xuân này.

Theo kế hoạch, toàn tỉnh gieo trồng khoảng 80.800ha lúa vụ Đông Xuân 2025-2026.

Vụ Đông Xuân 2025-2026, toàn tỉnh đặt kế hoạch gieo trồng khoảng 80.800ha lúa, một con số ấn tượng nhưng cũng đầy áp lực về nguồn nước tưới tiêu. Trong đó, khu vực Phú Thọ chiếm 34.540 ha, Vĩnh Phúc 29.440ha và Hòa Bình 16.820ha. Đặc thù của sản xuất năm nay là có tới 90% diện tích gieo trồng lúa xuân muộn, tập trung vào thời điểm sau khi các đợt xả nước từ hồ thủy điện kết thúc. Đây chính là bài toán khó khi mực nước các sông Hồng, sông Lô dự báo sẽ hạ thấp sâu, khiến nhiều trạm bơm ven sông rơi không thể vận hành, máy móc phải nằm chờ do mực nước xuống dưới tầm khai thác.

Theo báo cáo của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, mặc dù kết thúc đợt 1 lấy nước, toàn tỉnh đã đạt 43,96% kế hoạch diện tích, nhưng khó khăn thực sự vẫn còn nằm ở phía trước, đặc biệt là giai đoạn tưới dưỡng. Khi lịch xả nước đợt 2 kết thúc vào ngày 4/2/2026, mực nước sông sẽ xuống rất thấp, không đảm bảo cao trình vận hành cho các “trái tim” của hệ thống thủy lợi như trạm bơm Bạch Hạc, Đại Định hay Liễu Trì. Những cỗ máy vốn là niềm tự hào của vùng đất này nay phải đối mặt với nguy cơ “khát nước” ngay giữa dòng sông mẹ.

Công nhân vận hành máy bơm dã chiến phục vụ lấy nước.

Thực tế ghi nhận tại Trạm bơm Bản Nguyên, xã Bản Nguyên, không khí làm việc luôn hối hả nhưng cũng đầy lo âu. Hệ thống máy bơm chìm công suất 2.500m3/h gần như bất lực, trước dòng sông Hồng đang cạn kiệt, để lộ những bãi cát dài mênh mông. Đơn vị quản lý đã phải huy động 5 tổ máy bơm dã chiến trục ngang để thay thế nhưng hiệu suất cũng chỉ đạt chưa đầy 50% thiết kế. Việc dùng máy dã chiến không chỉ gây tốn kém chi phí điện năng mà còn kéo dài thời gian bơm.

Không chỉ ở Bản Nguyên, tại Trạm bơm Chí Tiên, xã Chí Tiên, các tổ máy chính gần như không thể vận hành từ năm 2018 đến nay do mực nước sông xuống quá thấp, buộc phải phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống bơm dã chiến để duy trì nguồn nước cho gần 1.500ha diện tích phục vụ. Những họng bơm vươn dài ra lòng sông như những cánh tay tìm kiếm nguồn sống cho cây lúa. Ngoài ra, hiện tượng bồi lắng bể hút và kênh dẫn diễn ra nhanh sau các đợt xả nước, buộc các đơn vị thủy lợi phải nạo vét nhiều lần càng làm phát sinh kinh phí.

Mực nước sông Hồng xuống thấp.

Đối với các hồ đập nhỏ, suối tại các vùng cao của tỉnh, nguồn nước tưới dưỡng cũng đang đối mặt với nguy cơ cạn kiệt do thời tiết bất thường, mưa ít nắng nhiều. Để đối phó với tình hình trên, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã ban hành nhiều văn bản chỉ đạo các Công ty Thủy lợi và địa phương thực hiện giải pháp “chống hạn từ sớm, từ xa”.

Một trong những giải pháp then chốt là đắp chặn các luồng tiêu, khe phai để “chắt chiu” từng giọt nước, tận dụng tối đa nguồn nước nội đồng và vận hành các trạm bơm ven sông bơm nước tích trữ vào ao, hồ, vùng trũng ngay khi có thể. “Tích cốc phòng cơ”, việc dự trữ nước lúc này quý giá hơn bao giờ hết.

Công tác duy tu, sửa chữa hạ tầng cũng đang chạy đua với thời gian. Trước ngày 10/1/2026, các đơn vị đã cơ bản hoàn thành việc nạo vét cửa khẩu, tu sửa máy móc và khảo sát lắp đặt các trạm bơm dã chiến sẵn sàng huy động khi cần thiết. Đồng thời, tỉnh đang quyết liệt triển khai các công trình xử lý khẩn cấp khắc phục sự cố đê điều. Dự án xử lý sạt lở đê hữu sông Thao đoạn qua xã Tam Nông đã thi công hoàn thành, mang lại sự an tâm cho bà con.

Các tuyến kè trọng yếu tại xã Hiền Quan và Tam Nông với tổng mức đầu tư dự kiến 70 tỷ đồng đang được đôn đốc thi công xuyên Tết, tiếng búa gõ chát chúa, tiếng máy hàn xì xèo lóe sáng trong đêm lạnh, tất cả phấn đấu hoàn thành sớm để bảo vệ an toàn hạ tầng thủy lợi.

Hệ thống máy bơm tại Trạm bơm Diên Hồng (phường Phong Châu) không thể hoạt động do mực nước sông xuống thấp.

Bên cạnh các giải pháp công trình mang tính cấp bách, việc thay đổi nhận thức và phương thức sử dụng nước của người nông dân được xem là yếu tố bền vững để ứng phó lâu dài với biến đổi khí hậu. Theo ghi nhận của ngành Nông nghiệp, nước là nhân tố quyết định năng suất, nhưng sử dụng nước tiết kiệm còn giúp giảm chi phí và nâng cao thu nhập.

Hiện nay, nhiều mô hình tưới tiết kiệm đã đem lại hiệu quả rõ rệt, như luồng gió mới thổi vào tư duy sản xuất cũ. Điển hình như Hợp tác xã Hoa Sen Lương Lỗ đã mạnh dạn đầu tư hệ thống tưới nhỏ giọt và phun mưa tự động cho diện tích trồng bí ngòi, măng tây. Tại xã Thu Cúc, mô hình tưới nhỏ giọt trong trồng nho cũng giúp người dân chủ động nguồn nước và giảm đáng kể công chăm sóc.

Đặc biệt, đối với cây lúa - loại cây trồng “ăn” nước lớn nhất, phương pháp canh tác “tưới ướt - khô xen kẽ” (AWD) đang được mở rộng mạnh mẽ. Trong vụ Xuân 2026, Trung tâm Khuyến nông tỉnh dự kiến triển khai trên quy mô từ 3.000-4.000 ha tại các huyện như Yên Lạc, Vĩnh Tường, Tam Hồng. Phương pháp này không chỉ giúp tiết kiệm nước, giảm chi phí mà còn hướng tới mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính, giúp nông dân tiếp cận với việc đăng ký tín chỉ các-bon trong tương lai.

“Khoai đất lạ, mạ đất quen”, mỗi vùng đất, mỗi mùa vụ đều có những đặc thù riêng, nhưng với sự chủ động và quyết liệt của cả hệ thống chính trị, tin rằng Phú Thọ sẽ vượt qua mọi khó khăn. Trong bối cảnh nguồn nước không còn là tài nguyên vô tận, sự phối hợp nhịp nhàng giữa công tác chỉ đạo của chính quyền, sự chủ động của các đơn vị thủy lợi và sự thay đổi nhận thức của người nông dân chính là chìa khóa để vượt qua khô hạn.

Hy vọng một vụ Đông Xuân thắng lợi, lúa trĩu hạt, ngô đầy bắp sẽ về trên khắp các bản làng, mang theo niềm vui và sự ấm no cho bà con nông dân.

Lê Hoàng