Chuyện về lá cờ đỏ sao vàng treo giữa dòng sông Đà trước ngày giành chính quyền

Để bảo đảm an toàn trong mùa mưa bão, cây bàng cổ thụ trăm năm tuổi ngay đầu phố Nguyễn Du, phường Hòa Bình đã phải chặt ngang thân. Gốc cây xù xì, phải đến ba người ôm, giờ chỉ còn trơ lại như một dấu tích. Ít ai biết rằng, cây bàng ấy từng là một chứng nhân lặng lẽ của những ngày tiền khởi nghĩa. Cách đây 81 năm, chính dưới bóng cây này, những người trong “Tổ công chức cứu quốc” từng treo, rải truyền đơn, vận động Nhân dân tham gia Mặt trận Việt Minh, chuẩn bị cho cuộc khởi nghĩa giành chính quyền.

Cùng với cả nước, Nhân dân các dân tộc khu vực Hòa Bình vui mừng bước vào Mùa Thu độc lập.

Những đốm lửa nhỏ bên dòng Đà Giang

Theo bà Lan, người nhiều năm bán nước dưới gốc bàng, bà cũng không biết cây có từ bao giờ, ai trồng. Qua lời kể của các cụ cao niên, thời kỳ tiền khởi nghĩa, nơi đây từng là địa điểm được những người hoạt động cách mạng bí mật cất giấu, trao đổi tài liệu, treo khẩu hiệu và rải truyền đơn. Những hoạt động ấy đã góp phần đưa tư tưởng cách mạng đến gần hơn với người dân ở khu vực Hoà Bình. Giờ đây, tán cây đã không còn, chỉ còn phần gốc xù xì bên đường. Nhưng câu chuyện về một thời dưới bóng bàng ấy vẫn còn được kể lại. Nhất là câu chuyện về lá cờ đỏ sao vàng từng hiên ngang giữa dòng sông Đà thời gian trước và trong những ngày diễn ra cuộc khởi nghĩa giành chính quyền năm 1945.

Dòng sông Đà, nơi ghi dấu lá cờ đỏ sao vàng lần đầu tiên hiên ngang tung bay trong gió trước ngày khởi nghĩa giành chính quyền cách đây 81 năm.

Tôi may mắn từng được gặp những lão thành cách mạng của vùng đất Hòa Bình khi các cụ còn sống. Trong những lần trò chuyện, ký ức về thời kỳ tiền khởi nghĩa luôn là những “món quà” quý. Có những câu chuyện đã lùi xa hơn 8 thập kỷ nhưng mỗi lần nhắc lại vẫn khiến người nghe hình dung được khí thế cách mạng sục sôi tại tỉnh lỵ Hoà Bình. Trong đó có câu chuyện về lá cờ đỏ sao vàng treo giữa dòng sông Đà trước ngày khởi nghĩa giành chính quyền. Trước năm 1945, tỉnh lỵ Hòa Bình, nay là phường Hòa Bình, tỉnh Phú Thọ chỉ là một phố thị vùng cao nhỏ bé, bình yên bên dòng sông Đà. Chu vi chưa đầy 10km2, dân số khoảng 6.000 người, cư dân sống chủ yếu dọc hai bên bờ sông. Bên trái là Phố Đúng, nơi tập trung các công sở của chính quyền thực dân, phong kiến. Bên phải có các phố An Hòa, Đồng Nhân, Trang Nghiêm và xóm Vạn là nơi diễn ra các hoạt động kinh tế chủ yếu.

Chợ Phương Lâm nằm ven sông Đà, xưa kia chứng kiến khí thế sục sôi của phong trào cách mạng với của những "tổ thương nhân cứu quốc", "thanh niên cứu quốc", "phụ nữ cứu quốc" hoạt động tại khu vực Hòa Bình.

Thời kỳ ấy, người dân phải chịu hai tầng áp bức, bóc lột của nhà Lang và thực dân Pháp. Chính quyền thực dân chỉ đầu tư những gì phục vụ bộ máy cai trị. Cả tỉnh chỉ có 1 trường tiểu học để thu nạp con em lang đạo, quan lại; bệnh viện, điện, nước cũng phục vụ cho tầng lớp thống trị. Thuốc phiện được biến thành công cụ làm suy kiệt đời sống người dân. Thực dân Pháp cho mở tới 8 đại lý buôn bán thuốc phiện và khoảng 50 điểm hút sách. Sưu cao, thuế nặng, phu dịch liên miên khiến cuộc sống người dân ngày càng lầm than.

Phố Nguyễn Du, phường Hòa Bình nơi chứng kiến những ngày sục sôi khí thế cách mạng thời kỳ trước khởi nghĩa giành chính quyền năm 1945.

Trong sự áp bức ấy, phong trào cách mạng âm thầm phát triển. Đến năm 1945, sau khi hất cẳng Pháp, phát xít Nhật càng tăng cường bóc lột. Người dân bị bắt nhổ lúa trồng đay, trồng gai trong khi nạn đói ngày càng nghiêm trọng. Cùng với đó là những cuộc khủng bố, bắt bớ nhằm vào những người hoạt động cách mạng. Đầu tháng 4/1945, Ban Cán sự Đảng tỉnh bí mật họp dưới sự chủ trì của đồng chí Vũ Thơ. Nhận định Pháp đã thất thế, Nhật mới đến chưa nắm chắc tình hình, tổ chức Đảng xác định phải tranh thủ thời cơ tuyên truyền mạnh mẽ trong quần chúng, củng cố lòng tin đối với Mặt trận Việt Minh, phát triển các tổ chức Cứu quốc và vạch trần âm mưu của Nhật cùng chính quyền tay sai. Một kế hoạch táo bạo được quyết định: treo cờ, rải truyền đơn, kẻ khẩu hiệu ngay tại tỉnh lỵ. Thời gian được ấn định vào ngày 12/4/1945, đúng phiên chợ chính, nhằm tạo tiếng vang và đưa ảnh hưởng của Mặt trận Việt Minh lan rộng trong các tầng lớp Nhân dân. Nhiệm vụ được giao cho các tổ thanh niên cứu quốc, thương nhân cứu quốc, công chức cứu quốc và phụ nữ cứu quốc. Trong những ngày đó, giữa cảnh đói khát và sự theo dõi gắt gao của địch, các tổ Cứu quốc bí mật viết truyền đơn, dán áp phích, kẻ khẩu hiệu và khâu cờ. Đặc biệt, lá cờ đỏ sao vàng của Mặt trận Việt Minh được những người cách mạng cẩn thận may từng đường chỉ. Chỉ trong thời gian ngắn, 1 lá cờ lớn bằng một chiếc chiếu đã hoàn thành. Nhưng treo cờ ở đâu để địch khó gỡ nhất mới là vấn đề. Các đội viên tổ thương nhân cứu quốc, do đồng chí Trần Nghìn phụ trách, tích cực khảo sát thực địa. Họ tìm một vị trí mà nếu phát hiện, địch cũng phải mất nhiều thời gian và công sức mới có thể tháo xuống. Cuối cùng, họ chọn đường dây điện của địch bắc ngang sông Đà, nối từ đỉnh đồi Ba Vành sang đỉnh đồi ông Tượng.

Câu chuyện được viết trong Mùa Thu độc lập

Mùa lũ năm ấy, sông Đà cuộn sóng, nước chảy xiết. Nhưng chính giữa dòng nước dữ, lá cờ đỏ sao vàng được treo lên đường dây điện. Để ngăn không cho quân Nhật và tay sai dễ dàng tiếp cận tháo xuống, những người thực hiện nhiệm vụ đã nghĩ ra một cách đầy táo bạo. Họ lấy củ chuối, đẽo thành hình dáng những quả lựu đạn rồi buộc vào lá cờ. Từ xa, những “quả lựu đạn” giả tạo cảm giác nguy hiểm, khiến quân địch phải dè chừng. Nhưng điều quan trọng hơn, sức nặng của chúng giúp lá cờ được căng mình đón gió. Lá cờ thêu kim tuyến vì thế nổi bật giữa trời nước, phấp phới trên dòng Đà Giang. Một biểu tượng của cách mạng xuất hiện ngay trước mắt quân Nhật và bè lũ tay sai.

Tinh thần yêu nước, ý chí độc lập, tự do luôn được trao truyền cho các thế hệ gìn giữ.

Quân Nhật và bè lũ tay sai tìm cách tháo gỡ, nhưng giữa mùa lũ, dòng nước cuồn cuộn khiến việc tiếp cận lá cờ vô cùng khó khăn. Những “quả lựu đạn” giả càng khiến chúng hoang mang, dè chừng. Nhiều lần tìm cách bất thành, cuối cùng binh lính Nhật và tay sai phải dùng súng bắn liên hồi. Những loạt đạn xé gió giữa dòng Đà Giang. Lá cờ cuối cùng bị hạ xuống. Dù lá cờ chỉ tồn tại trong một khoảng thời gian ngắn, song đã tạo nên một chiến thắng đặc biệt. Đó là lời khẳng định rằng Mặt trận Việt Minh đã hiện diện giữa trung tâm tỉnh lỵ; rằng những người dân vốn bị áp bức lâu ngày đã bắt đầu đứng lên. Ngay trong sự kìm kẹp, khủng bố của kẻ thù, những người cách mạng vẫn có thể hành động bằng lòng dũng cảm và trí thông minh.

Ngày nay, mỗi dịp Quốc khánh 2/9 trên những góc phố của phường Hòa Bình vẫn còn những câu chuyện về phong trào đấu tranh cách mạng được ôn lại.

Từ những tờ truyền đơn dưới gốc bàng, những khẩu hiệu trên phố cho đến lá cờ giữa dòng sông Đà, những “đốm lửa nhỏ” cứ thế lan rộng. Và rồi ngày ấy đã đến. Tờ mờ sáng 23/8/1945, dưới sự lãnh đạo của Đảng và Mặt trận Việt Minh, đông đảo Nhân dân có vũ trang từ chiến khu Giằng Sèo, xã Cao Sơn ngày nay, phối hợp với lực lượng từ chiến khu Mường Khói, xã Đại Đồng, Thạch Yên, nay thuộc xã Mường Thàng, cùng lực lượng tại trung tâm tỉnh lỵ Hòa Bình và đông đảo Nhân dân lao động tiến về chiếm Phủ bộ đường. Ngay trong buổi sáng, quân khởi nghĩa tỏa đi chiếm trại Bảo an binh, Sở Cẩm, dinh lũy của tri phủ và các công sở. Trước sức mạnh của quần chúng, chính quyền Nhật buộc phải đầu hàng. Chính quyền về tay Nhân dân. Chưa đầy 10 ngày sau, Nhân dân ở các châu, phủ khu vực Hòa Bình lần lượt giành được chính quyền.

Lòng yêu nước, ngọn lừa cách mạng luôn được trao truyền, vun đắp cho thế hệ trẻ.

81 năm trôi qua, phố Nguyễn Du hôm nay đã đổi thay. Cây bàng cổ thụ cũng không còn tán lá. Chỉ còn phần gốc xù xì bên đường như một chứng nhân của thời gian. Nhưng câu chuyện về nó vẫn còn. Mỗi dịp Quốc khánh, ở đâu đó trên từng góc phố những cụ già vẫn cùng nhau ôn lại chuyện năm xưa. Chuyện về những người trong các tổ Cứu quốc bí mật hoạt động dưới bóng cây; về những đường kim mũi chỉ khâu nên lá cờ. Chuyện những củ chuối được đẽo thành “lựu đạn” để đánh lừa quân thù và giữ cho lá cờ căng mình đón gió. Và chuyện lá cờ đỏ sao vàng từng phấp phới giữa dòng sông Đà cuộn sóng để đưa cả một vùng đất bước vào Mùa Thu độc lập.

Mạnh Hùng