Từ “đốm lửa” Hoàng Đồng đã nhen lên ngọn lửa phong trào Cách mạng ở vùng đất “bốn Mường”

Trên vùng đất cổ giàu truyền thống yêu nước, từ một “đốm lửa” cách mạng được nhen lên ở Hoàng Đồng, xã Lạc Thủy cách đây 96 năm, ánh sáng của Đảng từng bước lan tỏa, thức tỉnh tinh thần đấu tranh của đồng bào các dân tộc. Từ những cơ sở cách mạng đầu tiên, phong trào phát triển mạnh mẽ, trở thành tiền đề để thành lập Đảng bộ và lãnh đạo Nhân dân giành chính quyền trong Cách mạng tháng Tám năm 1945, rồi viết tiếp những trang sử hào hùng trong các cuộc kháng chiến bảo vệ Tổ quốc.

Từ Hoàng Đồng, ánh sáng Cách mạng lan tỏa

Là vùng đất cổ, nơi hội tụ của bốn Mường lớn, Nhân dân các dân tộc ở khu vực Hòa Bình từ lâu đã lưu giữ trong mình truyền thống đoàn kết, cần cù trong lao động và kiên cường trong đấu tranh dựng nước, giữ nước. Khi thực dân Pháp đặt ách cai trị, cũng như Nhân dân cả nước, đồng bào các dân tộc nơi đây không cam chịu khuất phục. Những cuộc đấu tranh chống áp bức, bóc lột liên tục diễn ra, dù ban đầu còn tự phát, phân tán và thiếu một tổ chức lãnh đạo thống nhất. Những năm 1929 - 1930, ánh sáng của Cách mạng vô sản bắt đầu tìm đường đến với vùng đất Mường. Tại địa bàn miền núi Lạc Sơn, một bộ phận Nhân dân có tư tưởng tiến bộ lần đầu tiên được tiếp cận những luận điểm của Lênin về vấn đề dân tộc và thuộc địa, về con đường giải phóng các dân tộc bị áp bức. Chưa có tổ chức Đảng được thành lập, nhưng những tư tưởng mới ấy đã gieo những hạt giống đầu tiên của cách mạng. Từ đây, một nhận thức mới về con đường đấu tranh giải phóng dân tộc bắt đầu hình thành trong một bộ phận Nhân dân. Đó chính là dấu mốc quan trọng, khi ánh sáng cách mạng của Đảng lần đầu tiên lan tới đất Mường.

Khu di tích thành lập tổ Đảng Hoàng Đồng, xã Lạc Thủy là địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cách mạng cho các thế hệ người dân.

Tháng 2/1930, Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời. Sự kiện lịch sử trọng đại ấy như một luồng gió mạnh thổi bùng những phong trào đấu tranh đang âm ỉ trong cả nước. Ở vùng đất Hòa Bình, yêu cầu về một tổ chức cách mạng đủ sức tập hợp, giác ngộ và lãnh đạo quần chúng ngày càng trở nên cấp thiết. Thực hiện chủ trương phát triển cơ sở cách mạng, năm 1930, Chi bộ Thanh Khê - Trung Trữ, thuộc tỉnh Ninh Bình (cũ), phân công đồng chí Hoàng Tường lên hoạt động, xây dựng cơ sở tại làng Hoàng Đồng, xã Khoan Dụ, thuộc Châu Lạc Thủy, nay là xã Lạc Thủy, tỉnh Phú Thọ. Hoàng Đồng khi ấy không phải một địa bàn lớn, nhưng chính từ nơi đây, “đốm lửa” cách mạng đã được nhen lên.

Cây đa, bến nước bên dòng sông Bôi hiền hòa chứng kiến sự ra đời của tổ Đảng Hoàng Đồng, tổ Đảng đầu tiên được thành lập trên vùng đất "4 Mường".

Dựa vào những mối quan hệ quen biết, đồng chí Hoàng Tường tìm cách tiếp cận, tuyên truyền, giác ngộ những thanh niên Công giáo có học thức, có tinh thần yêu nước và tư tưởng tiến bộ đang theo học tại nhà xứ Khoan Dụ. Những con người trẻ tuổi ấy, từ chỗ tiếp nhận tư tưởng mới, dần trở thành cơ sở tin cậy của cách mạng. Sau một thời gian hoạt động tích cực, những thanh niên yêu nước, tiến bộ được kết nạp vào Đảng. Ngày 1/12/1930, Chi bộ Thanh Khê - Trung Trữ quyết định thành lập Tổ Đảng Hoàng Đồng gồm 5 đồng chí, do đồng chí Hoàng Tường làm tổ trưởng. Đây là tổ Đảng đầu tiên của Lạc Thủy và cũng là tổ Đảng đầu tiên được thành lập trên địa bàn Hòa Bình.

Xã Lạc Thủy sau khi sáp nhập có diện mạo mới.

Từ một tổ chức chỉ có 5 đảng viên, ngọn lửa cách mạng bắt đầu lan ra cộng đồng. Các đảng viên tích cực tuyên truyền, vận động Nhân dân đấu tranh, phản đối chính sách khủng bố của thực dân Pháp. Những tư tưởng mới từng bước đến với công nhân các đồn điền, nông dân lao động và các tầng lớp Nhân dân. Tổ Đảng Hoàng Đồng tồn tại không lâu, nhưng giá trị mà tổ chức này để lại vượt xa khoảng thời gian tồn tại của nó. “Đốm lửa” được nhen lên từ Hoàng Đồng đã chứng minh một điều: ở nơi nào có cán bộ cách mạng đến tuyên truyền, giác ngộ, nơi đó có thể hình thành cơ sở cách mạng; nơi nào Nhân dân được soi sáng bởi lý tưởng cách mạng, nơi đó tinh thần đấu tranh sẽ được khơi dậy.

Từ ngọn lửa cách mạng đến chặng đường vẻ vang

Từ năm 1929 đến năm 1939, phong trào cách mạng ở Hòa Bình từng bước chuyển mình. Từ Lạc Thủy, những cơ sở cách mạng tiếp tục được xây dựng ở Lạc Sơn, thị xã Hòa Bình và nhiều địa bàn khác. Đáng chú ý, cơ sở cách mạng còn được hình thành ngay tại thị xã Hòa Bình - nơi đặt bộ máy cai trị của thực dân Pháp. Sự phát triển ấy cho thấy sức sống mạnh mẽ của phong trào. Dù trong điều kiện bị kẻ thù kiểm soát gắt gao, địa hình miền núi hiểm trở, đời sống Nhân dân còn nhiều khó khăn, nhưng một khi ánh sáng cách mạng đã được truyền đến, phong trào vẫn có thể bén rễ, phát triển và lan rộng.

Trong sản xuất nông nghiệp, nhiều hộ gia đình ở xã Lạc Thủy đã mạnh dạn đầu tư xây dựng các mô hình sản xuất theo hướng chuyên môn hóa cao.

Giữa năm 1936, cao trào đấu tranh dân chủ diễn ra sôi nổi, lan từ các tỉnh đồng bằng lên Hòa Bình. Những cơ sở cách mạng được gây dựng trước đó trở thành nền tảng để phong trào phát triển, tạo điều kiện quan trọng cho việc thành lập Đảng bộ tỉnh vào tháng 1/1945. Chỉ ít tháng sau, dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ tỉnh, Nhân dân các dân tộc Hòa Bình đã nhanh chóng chớp thời cơ, đứng lên giành chính quyền trong Cách mạng tháng Tám năm 1945.

Từ 9 đảng viên ban đầu, trong những năm 1946 - 1954, Đảng bộ tỉnh từng bước phát triển thành hệ thống tổ chức Đảng từ tỉnh đến cơ sở với hơn 2.000 đảng viên. Đó cũng là những năm tháng Đảng bộ lãnh đạo Nhân dân bước vào cuộc kháng chiến trường kỳ chống thực dân Pháp. Những chiến công nối tiếp nhau đập tan các tổ chức phản động; đấu tranh chống hoạt động phá hoại của quân đội Tưởng Giới Thạch; bảo vệ chính quyền cách mạng non trẻ; phục vụ việc di chuyển của Chính phủ và các cơ quan Trung ương qua Hòa Bình lên Việt Bắc; phối hợp đập tan âm mưu lập “xứ Mường tự trị” của thực dân Pháp; bảo vệ tuyến giao thông lên căn cứ Việt Bắc; tham gia chiến dịch Hòa Bình và phục vụ các chiến dịch Lê Lợi, Quang Trung, Tây Bắc... Tất cả góp phần làm nên chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ.

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, truyền thống ấy tiếp tục được phát huy. Quân và dân các dân tộc vùng đất bốn Mường vừa chiến đấu, vừa sản xuất, đóng góp hàng chục vạn tấn lương thực, thực phẩm; tiễn hàng vạn người con ưu tú lên đường chiến đấu và phục vụ chiến đấu. Hàng nghìn người đã anh dũng hy sinh hoặc để lại một phần xương máu nơi chiến trường.

Với sự năng động, cần cù người dân xã Lạc Thủy đã mạnh dạn chuyển đổi cơ cấu cây trồng, thay thế cây lúa bằng những loại cây trồng có giá trị cao.

Từ “đốm lửa” nhỏ ở Hoàng Đồng, một ngọn lửa cách mạng đã được nhen lên, rồi lan rộng thành phong trào đấu tranh mạnh mẽ. Đó không chỉ là câu chuyện của một tổ Đảng, một địa phương, mà là một lát cắt tiêu biểu trong hành trình giác ngộ, tập hợp và phát huy sức mạnh đại đoàn kết các dân tộc trên vùng đất Hòa Bình. 81 năm dưới sự lãnh đạo của Đảng, truyền thống ấy tiếp tục được bồi đắp qua từng thế hệ. Từ những năm tháng chiến tranh đến công cuộc đổi mới, tinh thần đoàn kết, ý chí tự lực, tự cường và khát vọng vươn lên vẫn là nguồn lực quan trọng để vùng đất này phát triển. Và từ ngày 1/7/2025, khi Hòa Bình cùng Vĩnh Phúc sáp nhập với Phú Thọ, mở ra một không gian phát triển mới, những giá trị lịch sử ấy càng có ý nghĩa. Một vùng đất từng được đánh thức bởi “đốm lửa” cách mạng Hoàng Đồng hôm nay đang đứng trước một chặng đường mới, chặng đường hội tụ những tiềm năng, nguồn lực và truyền thống của các vùng đất trong một tỉnh Phú Thọ mới.

Ngọn lửa năm xưa không chỉ được nhắc lại để tự hào về quá khứ mà quan trọng hơn, đó là ngọn lửa của niềm tin, của đoàn kết và khát vọng dựng xây. Từ Hoàng Đồng, ngọn lửa ấy đã đi qua gần một thế kỷ lịch sử và vẫn tiếp tục được trao truyền, soi sáng hành trình đi tới tương lai.

Mạnh Hùng