Công nghệ quét mặt trực tiếp trên phố gây tranh cãi

Người London có thể bị ghi hình vài trăm lần mỗi ngày trên phố để nhận diện, đặt ra bài toán cân bằng giữa an ninh và quyền tự do.

Khách du lịch, người mua sắm và nhân viên văn phòng đi lại trên những con phố đông đúc ở London đều đang trở thành một phần của quy trình kiểm tra danh tính kỹ thuật số. Các camera liên tục quét khuôn mặt họ để đối chiếu với danh sách theo dõi của cảnh sát, giúp tìm ra kẻ phạm tội. Công nghệ này dự kiến ngày càng được triển khai rộng rãi, dù những người chỉ trích cho rằng nó gây khó chịu khi biến tất cả người đi đường thành “nghi phạm tiềm năng”.

Công nghệ “đột phá” giúp phát hiện tội phạm

Lindsey Chiswick, Giám đốc Sở Cảnh sát Thủ đô (Met Police), người phụ trách công nghệ nhận diện khuôn mặt trực tiếp (LFR) tại Anh, cho biết công nghệ này mang đến tác động “đột phá” với công tác an ninh tại London, giúp xác định những người bị nghi ngờ phạm tội.

Phát biểu tại chiến dịch gần đây ở Victoria, trung tâm London, Chiswick dẫn chứng việc một kẻ ấu dâm bị phát hiện khi đang đi bộ trên phố và nắm tay bé gái 8 tuổi. "Hắn lẽ ra không được đi riêng với một bé gái như vậy. Hậu quả là giờ hắn phải quay lại nhà tù", bà nói.

Theo Reuters, Anh từ lâu đã nằm trong số những nước sử dụng camera giám sát nhiều nhất thế giới tại không gian công cộng. Người London có thể bị ghi hình đến vài trăm lần mỗi ngày khi di chuyển quanh thành phố.

Hiện tại, Anh cũng là một trong những quốc gia châu Âu đi đầu trong việc đưa công nghệ LFR vào hoạt động an ninh. Công nghệ này chuyển đổi khuôn mặt thành dữ liệu sinh trắc học và đối chiếu với danh sách theo dõi gồm khoảng 17.000 người, chủ yếu tổng hợp từ hình ảnh trong quá trình bắt giữ.

Chiswick cho biết, trong số hơn 3 triệu khuôn mặt được quét trong 12 tháng tính đến tháng 9 năm ngoái, cảnh sát xác định hệ thống chỉ tạo ra 10 cảnh báo sai. “Chưa từng có vụ bắt giữ nào dựa trên cảnh báo sai”, bà cho biết.

Theo Guardian, 13 lực lượng cảnh sát ở Anh và xứ Wales đã hoặc đang sử dụng LFR. Sở Cảnh sát Thủ đô là đơn vị sử dụng nhiều nhất, triển khai hệ thống từ năm 2020 và tăng tốc đáng kể hai năm qua. Tính riêng từ đầu 2026 đến nay, 1,7 triệu lượt quét đã dẫn đến 44 vụ bắt giữ.

Cảnh sát thực hiện nhiệm vụ ở London, Anh, tháng 1/2024. Ảnh: Reuters

Bài toán cân bằng giữa an ninh và quyền tự do

Brian Plastow, tiến sĩ sinh trắc học tại Scotland, cảnh báo LFR không hiệu quả như cảnh sát tuyên bố. Trong cuộc thăm dò ý kiến do công ty nghiên cứu thị trường Opinium (Anh) thực hiện trên 2.000 người trưởng thành tháng trước, gần 1/3 phản đối việc các nhà bán lẻ sử dụng nhận diện khuôn mặt và 62% lo ngại công nghệ này có thể khiến mọi người gặp rắc rối vì những việc họ không làm.

Hồi tháng 2, Ian Clayton, chuyên gia về sức khỏe và an toàn đã nghỉ hưu tại Chester, bị yêu cầu rời khỏi cửa hàng Home Bargains sau khi hệ thống nhận diện khuôn mặt đánh dấu ông là kẻ trộm. Clayton sau đó phát hiện mình bị nhầm lẫn với một kẻ trộm vặt mà ông vô tình đứng cạnh trong lần ghé cửa hàng trước đó.

"Chúng tôi liên tục bị ghi hình và đưa vào các hệ thống, nhưng như vậy có nên không? Điều đó giống như bị theo dõi vô cớ, khiến tôi cảm thấy dễ bị tổn thương, bị phơi bày và có phần bất lực. Giờ tôi cực kỳ cảnh giác với camera", Clayton chia sẻ trên Guardian.

Các nhà hoạt động bảo vệ quyền tự do dân sự lập luận, vấn đề không chỉ nằm ở độ chính xác mà còn ở nguyên tắc, cho rằng LFR cho phép cảnh sát rà quét một lượng lớn người dân mà không cần bất kỳ nghi ngờ cá nhân nào. Theo tổ chức về quyền tự do dân sự Big Brother Watch (Anh), điều này dẫn đến nguy cơ bình thường hóa việc giám sát hàng loạt nơi công cộng.

“Chúng ta đang đứng trước nguy cơ trở thành quốc gia của những người bị theo dõi, bị giám sát ngay lúc bước ra khỏi cửa nhà, với những hậu quả nghiêm trọng liên quan đến quyền riêng tư, tự do ngôn luận và tự do hội họp”, Jasleen Chaggar, chuyên gia chính sách và pháp lý cấp cao tại Big Brother Watch, nhận định.

Theo Paul Fyfe, cựu bảo vệ từng làm việc với hệ thống camera Facewatch, nhân viên đôi khi đưa tên người dân vào danh sách theo dõi dù họ chưa bị bắt quả tang ăn cắp vặt hay có hành vi bạo lực. “Nếu bị ai đó làm bực mình, quấy rối hoặc đe dọa, cách dễ nhất để trả đũa là đăng tải thông tin của họ lên hệ thống”, Fyfe nói. Kết quả, nhân viên bảo vệ tại những cửa hàng khác sử dụng cùng phần mềm sẽ nhận được thông báo mỗi khi khách hàng này bước vào.

Tuy nhiên, Nick Fisher, CEO Facewatch, cho biết công ty không ghi nhận các báo cáo về việc hệ thống bị lạm dụng. Theo đó, công ty đặt ra những quy tắc nghiêm ngặt về cách thức sử dụng hệ thống, nhiều biện pháp bảo vệ và kiểm soát cũng được tích hợp sẵn. Các nhà bán lẻ phải đáp ứng tiêu chuẩn bằng chứng trước khi gửi báo cáo, và mọi báo cáo đều được con người xem xét trước khi thêm vào cơ sở dữ liệu. Nếu không đáp ứng yêu cầu, báo cáo sẽ bị từ chối.

Người tham gia lễ hội Notting Hill Carnival đi qua xe cảnh sát trang bị camera nhận diện khuôn mặt ở phía tây London ngày 25/8/2025. Ảnh: AFP

Tháng trước, thẩm phán Tòa án Tối cao Anh bác bỏ đơn yêu cầu xem xét lại do Big Brother Watch đệ trình, kết luận việc sử dụng LFR là hợp pháp. Chính phủ cũng đang xây dựng khung pháp lý mới.

Trong khi đó, Chiswick khẳng định Sở Cảnh sát Thủ đô đã chứng minh họ có khả năng vận hành LFR một cách có trách nhiệm, đồng thời cho biết 80% người dân trong các cuộc khảo sát hàng quý ủng hộ việc sử dụng công nghệ này ở London. Bà giải thích: "Người dân muốn tội phạm biến mất khỏi đường phố. Họ muốn những kẻ lẩn trốn và bị truy nã trong thời gian dài, đôi khi hoạt động dưới danh tính giả, phải trở lại nhà tù".

Theo vnexpress.net