Để câu Xoan Đất Tổ trường tồn trong dòng chảy hội nhập

Giữa nhịp sống hiện đại và làn sóng hội nhập ngày càng sâu rộng, Hát Xoan Phú Thọ - Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vẫn ngân vang từ mái đình làng cổ đến không gian văn hóa đương đại. Những năm qua, với sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, đặc biệt là vai trò chủ thể của cộng đồng, di sản Hát Xoan đã được phục hồi, trao truyền và lan tỏa mạnh mẽ. Tuy nhiên, trong bối cảnh toàn cầu hóa, sự biến đổi nhanh của đời sống xã hội và xu hướng dịch chuyển lao động đang đặt ra không ít thách thức đối với việc bảo tồn di sản. Làm thế nào để Hát Xoan thích ứng linh hoạt, trở thành nguồn lực văn hóa nội sinh, tiếp tục lan tỏa và có sức sống bền vững trong đời sống cộng đồng, đòi hỏi những giải pháp căn cơ, sáng tạo và lâu dài.

KỲ 1: TỪ MÁI ĐÌNH LÀNG CỔ ĐẾN SÂN KHẤU ĐƯƠNG ĐẠI

Trong dòng chảy của văn hóa dân tộc, Hát Xoan Phú Thọ không chỉ là ký ức thiêng liêng gắn với Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, mà còn là biểu tượng của sức sống văn hóa cộng đồng. Những năm qua, bằng sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, ngành, các nghệ nhân, người yêu Xoan, làn điệu dân ca Xoan đã được gìn giữ, trao truyền và lan tỏa mạnh mẽ, từ không gian đình làng cổ kính đến đời sống văn hóa đương đại.

Dưới mái đình làng cổ

Hát Xoan là loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo, gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng các Vua Hùng - những người đã có công dựng nước. Loại hình nghệ thuật này không chỉ mang đậm giá trị văn hóa cổ truyền mà còn chứa đựng yếu tố nghi lễ, phong tục thiêng liêng. Năm 2017, Hát Xoan Phú Thọ đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại đã trở thành niềm vinh dự lớn lao không chỉ của người dân Phú Thọ mà của cả dân tộc Việt Nam.

Không gian nguyên gốc của Hát Xoan là những mái đình, miếu cổ - nơi cửa đình gắn với tục “kết nghĩa” và tín ngưỡng thờ Vua Hùng. Những năm gần đây, tỉnh Phú Thọ đặc biệt chú trọng phục hồi, tôn tạo các di tích gắn với Hát Xoan, tạo điều kiện để di sản được thực hành trong không gian văn hóa truyền thống, đáp ứng nhu cầu thưởng thức của du khách.

Tại 4 phường Xoan gốc gồm Phù Đức, Kim Đái, Thét và An Thái, các đình, miếu đều được quan tâm tu bổ khang trang, trở thành điểm tựa cho hoạt động truyền dạy và trình diễn. Không chỉ phục hồi không gian vật thể, nhiều tập tục cổ như giữ cửa đình, kết nghĩa giữa các làng Xoan cũng được khôi phục, góp phần tái hiện đầy đủ bức tranh sinh hoạt văn hóa truyền thống.

Các nghệ nhân phường Xoan An Thái, phường Vân Phú luyện tập biểu diễn phục vụ du khách.

Càng gần đến ngày Giỗ Tổ Hùng Vương - Lễ hội Đền Hùng và Tuần văn hoá - Du lịch Đất Tổ, ở các ngôi đình: Thét, An Thái, Hùng Lô, miếu Lãi Lèn lại càng trở nên nhộn nhịp hơn ngày thường. Du khách từ khắp mọi miền Tổ quốc và khách quốc tế đến đây để được xem biểu diễn Hát Xoan trong không gian cổ kính, mộc mạc, gần gũi. Nghệ nhân ưu tú Bùi Thị Hà (phường Xoan An Thái) chia sẻ: Tôi và các nghệ nhân trong phường Xoan đều thấy rất tự hào khi tham gia biểu diễn các làn điệu Xoan để phục vụ du khách trong và ngoài nước.

Vì thế, mặc dù bận đến đâu, khi được thông báo đón đoàn khách là chúng tôi cố gắng sắp xếp công việc để có mặt đầy đủ, đúng giờ. Tình yêu dành cho Hát Xoan đã giúp các thành viên trong phường Xoan gắn kết, khắc phục khó khăn chỉ với mong muốn lan toả để ngày càng nhiều du khách biết đến di sản quý báu của quê hương mình.

Tại các đình làng, hoạt động truyền dạy được duy trì đều đặn, thu hút đông đảo người dân, đặc biệt là lớp trẻ. Những làn điệu cổ như “Mó cá”, “Xin huê - Đố huê”, “Trống quân đón đào”... được các nghệ nhân cao tuổi truyền dạy tỉ mỉ, góp phần giữ nguyên bản sắc của di sản.

Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Lịch - Trùm phường Xoan An Thái chia sẻ: Với vai trò và trách nhiệm của thế hệ đi trước, chúng tôi luôn nỗ lực để những giá trị của di sản không ngừng được bồi đắp, lan tỏa sâu rộng trong cộng đồng, để câu hát cội nguồn của dân tộc mãi ngân vang, không chỉ trong nước mà còn vang xa đến bạn bè quốc tế. Hằng năm, phường tổ chức 2 lớp học truyền dạy Hát Xoan tại địa phương dành cho cộng đồng và cho nghệ nhân kế cận. Các lớp được tổ chức tại Đình làng vào buổi tối. Đây không chỉ là dịp truyền dạy kỹ năng, mà còn là khoảng thời gian để những người yêu Xoan thêm tự hào khi thấy thế hệ trẻ ngày càng yêu thích và gắn bó với loại hình nghệ thuật dân gian này.

Giai đoạn 2020-2025, toàn tỉnh đã tổ chức 14 lớp truyền dạy cho nghệ nhân các phường Xoan gốc với 226 học viên; đồng thời mở lớp đào tạo nghệ nhân kế cận với 52 học viên có năng khiếu. Đây được xem là “hạt nhân” quan trọng, đảm bảo tính kế thừa liên tục của di sản. Hiện nay, Hát Xoan được thực hành thường xuyên với hơn 400 thành viên tại các phường Xoan gốc. Những con số này cho thấy, di sản không còn bó hẹp trong một không gian làng xã, mà đã trở thành sinh hoạt văn hóa thường nhật ở cộng đồng.

Lan tỏa trong cộng đồng

Nếu như trước đây, Hát Xoan chủ yếu tồn tại trong không gian lễ hội và tín ngưỡng, thì nay, di sản đã lan tỏa sâu rộng trong đời sống xã hội, đặc biệt thông qua các câu lạc bộ (CLB) và trường học. Toàn tỉnh hiện có 37 CLB Hát Xoan và dân ca với hơn 1.250 thành viên. Các CLB hoạt động ở nhiều cấp, từ tỉnh đến cơ sở, trở thành “cánh tay nối dài” của các phường Xoan gốc trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Không chỉ duy trì luyện tập, các CLB còn tích cực tham gia biểu diễn, giao lưu, góp phần đưa Hát Xoan đến gần hơn với công chúng.

Học sinh Trường Tiểu học Hùng Lô được nghệ nhân truyền dạy các làn điệu dân ca Xoan.

Trong 5 năm qua, toàn tỉnh đã tổ chức 28 lớp truyền dạy Hát Xoan cho gần 1.000 học viên là hạt nhân CLB, giáo viên âm nhạc và cán bộ văn hóa cơ sở. Đặc biệt, 100% giáo viên âm nhạc trong các trường học trên địa bàn tỉnh đã được tập huấn, trở thành lực lượng nòng cốt đưa Hát Xoan vào giảng dạy.

Việc đưa Hát Xoan vào trường học là bước đi chiến lược, giúp di sản “bén rễ” trong thế hệ trẻ. Thông qua các hoạt động ngoại khóa, trải nghiệm, CLB học đường, học sinh không chỉ được học hát mà còn hiểu về giá trị văn hóa, lịch sử của di sản. Nhiều chương trình, hội diễn Hát Xoan học sinh đã được tổ chức, tạo sân chơi bổ ích và góp phần lan tỏa tình yêu di sản.

Cùng với đó, công tác tuyên truyền, quảng bá cũng được đẩy mạnh. Trong giai đoạn 2020-2025, đã có trên 500 lượt tin, bài, phóng sự về Hát Xoan được đăng tải trên các phương tiện truyền thông. Các nền tảng số như website, mạng xã hội, Youtube, TikTok... được khai thác hiệu quả, giúp di sản tiếp cận đông đảo công chúng, đặc biệt là giới trẻ. Các liên hoan, hội diễn Hát Xoan và dân ca được tổ chức thường xuyên, thu hút hàng nghìn nghệ nhân, diễn viên và khán giả tham gia. Riêng các kỳ liên hoan cấp tỉnh đã quy tụ gần 2.500 nghệ nhân, diễn viên từ 37 CLB, tạo nên không gian giao lưu, trao đổi, nâng cao chất lượng thực hành di sản.

Từ mái đình làng cổ, Hát Xoan hôm nay đã bước ra sân khấu nghệ thuật, hòa mình vào đời sống văn hóa đương đại. Sự lan tỏa ấy không chỉ thể hiện ở số lượng người tham gia ngày càng tăng, mà còn ở sự đổi mới trong cách tiếp cận, quảng bá, giúp di sản thích ứng với bối cảnh hội nhập. Từ không gian thiêng của đình làng đến sân khấu nghệ thuật hôm nay, mỗi câu Xoan vẫn ngân vang, kết nối quá khứ với hiện tại, tạo nền tảng để di sản tiếp tục phát triển bền vững trong tương lai.

(Còn nữa)

(Kỳ 2: Để di sản trở thành tài sản)

Hồng Nhung