Độc đáo lễ hội Tết Doi

Giữa vùng núi non trùng điệp phía Tây Bắc của tỉnh, xã Thu Cúc còn lưu giữ một không gian văn hóa đặc sắc của đồng bào Mường, nơi Tết Doi vẫn được gìn giữ như một phần máu thịt của cộng đồng. Tết Doi hay còn được gọi là lễ hội cúng vía lúa, là lễ hội truyền thống quan trọng của người Mường, xã Thu Cúc, diễn ra vào các ngày mùng 7, 8 tháng Giêng. Lễ hội mang đậm tín ngưỡng nông nghiệp, gắn liền với việc cầu mùa, cầu phúc và bảo tồn giống lúa, thể hiện lòng biết ơn đối với thiên nhiên, tổ tiên.

Dấu ấn văn hóa của người Mường

Bao đời nay, cây lúa là lương thực chính nuôi sống đồng bào Mường ở Thu Cúc, nên được bà con đặc biệt coi trọng, tôn sùng và thần thánh hóa. Lúa là vị thần đặc biệt có linh hồn, nên cúng lúa là một nghi lễ không phức tạp nhưng luôn được nhớ tới. Muốn được mùa màng tươi tốt, cuộc sống no đủ, dân bản phải tổ chức “rước vía lúa”.

Nghi lễ rước vía lúa còn gắn với truyền thuyết được lưu truyền bao đời nay về người con gái Mường mang tên Nàng Cúc vốn thông minh, xinh đẹp - người có công lao tìm ra giống lúa, vía lúa về cho bản làng.

Thầy mo thay mặt người dân bản Mường dâng lời cúng lên các vị thần linh cầu mong cho mưa thuận, gió hòa, con người khỏe mạnh, cây trồng, vật nuôi sinh sôi phát triển.

Theo quan niệm của người dân địa phương, Tết Doi không chỉ đơn thuần là thời khắc chuyển giao năm cũ - năm mới, mà còn là dịp để con người bày tỏ lòng biết ơn với tổ tiên, thần linh và thiên nhiên đã chở che cho bản Mường.

Tết thường được tổ chức sau khi mùa màng đã thu hoạch xong, lúa đầy bồ, thóc đầy kho. Khi đó, người dân tạm gác lại công việc nương rẫy, cùng nhau chuẩn bị cho những ngày Tết mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc.

Điểm nổi bật của Tết Doi là hệ thống nghi lễ mang tính cộng đồng cao. Từ việc chọn ngày lành, chuẩn bị lễ vật đến các nghi thức cúng tế đều được thực hiện theo tập quán truyền đời.

Bên cạnh phần lễ, phần hội của Tết Doi cũng mang đậm bản sắc Mường. Những làn điệu dân ca, tiếng chiêng, tiếng trống ngân vang giữa núi rừng tạo nên không khí ấm áp, gắn kết cộng đồng.

Trẻ em háo hức theo chân người lớn, học cách chào hỏi, cách ứng xử trong ngày Tết. Người già kể lại những câu chuyện xưa, truyền dạy phong tục cho con cháu. Tết Doi vì thế không chỉ là lễ hội, mà còn là “lớp học” văn hóa, nơi các giá trị truyền thống được trao truyền một cách tự nhiên.

Lễ vật dâng cúng được đặt trên lá chuối cùng với chén, đũa được thầy mo sắp đặt theo đúng phong tục tập quán của người Mường.

Đặc sắc hơn cả là tinh thần đoàn kết của cộng đồng người Mường trong dịp Tết. Mỗi gia đình, mỗi dòng họ đều có vai trò nhất định, cùng chung tay để ngày Tết diễn ra trọn vẹn. Sự sẻ chia, đùm bọc thể hiện rõ trong cách người dân thăm hỏi, chúc Tết, giúp đỡ nhau, tạo nên sợi dây liên kết bền chặt giữa các thành viên trong bản Mường.

Nỗ lực “giữ lửa” cho di sản

Đời sống hiện đại với nhiều biến đổi, Tết Doi cũng đứng trước không ít thách thức. Sự giao thoa văn hóa, nhịp sống mới khiến một số nghi lễ có nguy cơ mai một, lớp trẻ ít nhiều bị cuốn theo những giá trị đương đại. Tuy nhiên, nhận thức rõ giá trị đặc sắc của Tết Doi, chính quyền và cộng đồng địa phương đã và đang nỗ lực gìn giữ, bảo tồn lễ hội này như một di sản quý.

Dấu mốc quan trọng đối với đồng bào Mường ở Thu Cúc đó là tháng 6/2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quyết định đưa Lễ hội truyền thống, tập quán xã hội và tín ngưỡng Tết Doi của người Mường, xã Thu Cúc vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Quyết định này không chỉ khẳng định giá trị tiêu biểu của Tết Doi trong kho tàng văn hóa dân tộc, mà còn tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho công tác bảo tồn, phát huy di sản của địa phương.

Đoàn rước vía lúa từ miếu thờ Nàng Cúc trở về đền Vía lúa ở khu trung tâm của xã.

Đồng chí Trần Khắc Thăng - Bí thư Đảng ủy xã cho biết: Lễ hội Tết Doi được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia thể hiện nỗ lực bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống trên quê hương Đất Tổ nói chung, xã Thu Cúc nói riêng. Đồng thời, tạo tiền đề quan trọng để cộng đồng dân tộc Mường nơi đây từng bước triển khai các hoạt động bảo vệ, phát huy, khai thác giá trị di sản văn hóa phi vật thể độc đáo gắn với phát triển du lịch cộng đồng. Dịp lễ hội vào đầu tháng Giêng năm Bính Ngọ, địa phương tổ chức lễ hội trang trọng, chu đáo gắn với lễ đón nhận Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.

Đến thời điểm này, mọi công tác chuẩn bị đang dần hoàn tất với mong muốn mang đến cho đồng bào, du khách mùa lễ hội vui tươi, đậm bản sắc văn hoá, từ đó khơi dậy lòng tự hào, yêu quê hương.

Miếu thờ Nàng Cúc nơi cửa mường ở núi Đồng Than đang được tu sửa để chuẩn bị tổ chức lễ hội.

Việc bảo tồn lễ hội Tết Doi không tách rời phát triển du lịch cộng đồng. Những năm gần đây, địa phương từng bước giới thiệu lễ hội tới du khách, nhưng với cách làm thận trọng, tránh thương mại hóa.

Du khách đến với Thu Cúc được khuyến khích tìm hiểu, trải nghiệm văn hóa Mường, hòa mình vào không gian lễ hội. Cách làm này vừa góp phần quảng bá hình ảnh địa phương, vừa tạo thêm sinh kế cho người dân, từ đó nâng cao ý thức gìn giữ di sản.

Từ những việc nhỏ như dạy con cháu nói tiếng Mường, mặc trang phục truyền thống trong ngày Tết, đến việc duy trì nghi lễ thờ cúng đúng phong tục, tất cả đều góp phần “giữ lửa” cho di sản.

Tết Doi của người Mường ở xã Thu Cúc không chỉ là một lễ hội truyền thống, mà còn là biểu tượng của bản sắc văn hóa, của mối quan hệ hài hòa giữa con người với thiên nhiên và cộng đồng.

Trong nhịp sống hiện đại, sự độc đáo của Tết Doi càng trở nên đáng quý, nhắc nhở về giá trị của cội nguồn. Với những nỗ lực trên, Tết Doi hôm nay không chỉ được bảo tồn, mà còn có cơ hội tiếp tục lan tỏa, trở thành điểm tựa tinh thần cho đồng bào Mường Thu Cúc, góp phần gìn giữ và phát huy di sản cha ông để lại.

Hồng Nhung