Dưới bóng đa sân đình

Nắng tháng Tám dịu dàng trải xuống những hàng cây thông quanh nghĩa trang liệt sĩ của xã.

Trúc cúi xuống đặt bó cúc vàng trước phần mộ liệt sĩ Nguyễn Văn Khang. Bên cạnh cô, Thủy trong bộ quân phục cũng vừa thắp xong nén hương. Khói hương mỏng như sương, chầm chậm bay lên giữa khoảng trời xanh trong. Năm nào cũng vậy, cứ đến những ngày tháng Tám, họ lại cùng nhau lên đây. Gió từ cánh đồng dưới chân đồi thổi lên, mang theo mùi lúa đang độ làm sữa. Hương lúa thơm ngai ngái, ngọt lành.

Và rồi, như một cuốn phim cũ chậm rãi mở ra, ký ức đưa họ trở về hơn 80 năm trước. Hồi ấy, làng Nụ vẫn còn chìm trong những tháng ngày ngột ngạt dưới ách cai trị của đế quốc và tay sai. Ban ngày, người dân lầm lũi ra đồng. Ban đêm, sau những cánh cửa khép kín, những ngọn đèn dầu nhỏ bé lại thắp lên niềm hy vọng về một ngày mai không giống như hiện tại.

Minh họa của Quang Hải

Trong căn nhà tranh cạnh giếng làng, hai cô gái trẻ ngồi đối diện nhau. Thủy nhanh nhẹn, cương nghị. Trúc dịu dàng nhưng gan góc. Không một tiếng động nhỏ nào phát ra. Góc buồng ấy, trên chiếc giường tre là những tấm vải đỏ đã được bí mật cất giấu nhiều tháng trời. Ngoài sân, tiếng chó sủa vọng xa. Tiếng bước chân lính tuần nện trên con đường đất. Bên ngọn đèn dầu chập chờn, hai người lặng lẽ khâu từng mũi chỉ. Ngôi sao vàng năm cánh dần hiện lên giữa nền vải đỏ thắm. Khi mũi kim cuối cùng xuyên qua lớp vải, bất ngờ đâm vào đầu ngón tay Trúc bật máu. Một giọt đỏ rơi xuống mép lá cờ. Thủy giật mình, thì thào:

- Ui, đau, đau không?

Trúc nhìn giọt máu thấm trên nền vải. Khóe môi khẽ cong lên: Không sao đâu, mũi kim nhỏ tí ấy mà. Có khi sau này người ta nhớ tới lá cờ cũng là nhớ máu của biết bao người gửi trong đó ấy nhỉ?

Cả hai cùng im lặng. Ngoài kia, từng cơn gió nhẹ thổi qua những rặng tre đầu làng. Không ai biết chỉ ít ngày nữa thôi, lá cờ ấy sẽ tung bay trên cây đa đầu đình. Cũng không ai biết sẽ có người gửi lại tuổi trẻ của mình dưới màu cờ ấy. Sáng sớm ngày Tổng khởi nghĩa, cả làng Nụ như vỡ òa. Tiếng trống, tiếng mõ dồn dập vang lên. Người dân từ khắp các ngả đường đổ về sân đình. Những gương mặt bừng sáng. Những cánh tay giơ cao. Những tiếng hô làm rung chuyển cả khoảng trời quê. Giữa biển người ấy, người thanh niên Nguyễn Văn Khang ôm lá cờ bước tới gốc đa. Anh còn rất trẻ. Đôi mắt sáng. Nụ cười hiền. Trước khi leo lên cây đa, anh ngoái đầu lại nhìn mọi người bằng một nụ cười rạng rỡ như muốn ghi nhớ khoảnh khắc ấy vào tim. Từng bước một, anh trèo lên thân đa già. Tán lá rộng như chiếc lọng xanh phủ kín khoảng sân đình. Khi lên đến vị trí cao nhất, anh bắt đầu buộc cán cờ vào thân cây.

Một vòng dây thừng.

Hai vòng.

Ba vòng. Lá cờ đỏ bắt đầu mở ra trong gió.

Dưới sân đình, hàng trăm đôi mắt dõi theo. Chỉ còn vài nút buộc cuối cùng. Bỗng một tiếng súng nổ vang. Thân cây đa rung lên. Một dòng máu chảy ra thấm đỏ vai áo người thanh niên.

- Anh Khang! Tiếng kêu thất thanh bật lên giữa đám đông.

Lá cờ nghiêng đi. Nhưng bàn tay Khang vẫn giữ chặt mối dây. Không buông. Không rời.

Dưới gốc đa, trong một giây, ánh mắt Thủy và Trúc gặp nhau. Không ai bảo ai, họ cùng lao tới như bao năm tháng đồng hành trước đó. Hai cô gái bám vào những chùm rễ đa, thoăn thoắt leo lên. Khi tới nơi, Thủy đỡ lấy Nguyễn Văn Khang. Trúc gỡ sợi dây đang siết dở trong tay anh. Gương mặt Khang tái đi vì mất nhiều máu. Nhưng ánh mắt vẫn sáng. Anh khẽ nói: - Còn... nút nữa...

Giọng Khang yếu như hơi gió. Trúc cắn môi. Hai bàn tay run run siết chặt sợi dây. Buộc. Buộc thật chặt. Lá cờ đỏ sao vàng bật tung giữa bầu trời tháng Tám. Một màu đỏ rực rỡ trải rộng trên nền trời xanh. Tiếng reo hò bùng lên như sóng.

- Việt Nam độc lập muôn năm! Muôn năm!

Âm thanh ấy lan xa qua những cánh đồng, qua những bờ tre, qua những căn nhà tranh còn thơm mùi bùn đất. Nguyễn Văn Khang ngước nhìn lá cờ, rồi mỉm cười. Một nụ cười bình yên. Khi được đưa xuống khỏi cây đa, anh vẫn còn tỉnh táo. Người dân trải vội tấm chiếu cói trong đình làng. Các mẹ chạy về lấy khăn, lấy nước. Các chị chạy đi sắc lá thuốc, garo cầm máu.

Đình làng hôm ấy trở thành trụ sở đầu tiên của chính quyền cách mạng. Chiếc bàn gỗ cũ được kê ngay ngắn trước án thờ, ngay giữa đình. Người đăng ký vào tự vệ. Người xin tham gia đoàn thể. Người góp ngô khoai, nắm gạo cứu đói. Một quê hương mới đang bắt đầu. Trong góc đình, Nguyễn Văn Khang nằm lặng nhìn ra khoảng sân phía trước, nơi lá cờ đang tung bay trong cái nắng vàng óng in bóng trên những bậc thềm. Anh mỉm cười với Thủy và Trúc đang túc trực buộc võng bên cạnh, chuẩn bị đưa anh đến trạm y tế dã chiến do chính quyền cách mạng lập nên. Giọng nói của anh đã lạc đi, nhưng vẫn trọn vẹn: - Đẹp quá... Sau này... đất nước mình nhất định sẽ đẹp lắm...!

Vài hôm sau, Nguyễn Văn Khang ra đi. Cả làng Nụ rơi nước mắt khi nghe tin dữ. Họ tiễn biệt anh trong xa vắng và nhói buốt con tim. Nhưng trong những giọt nước mắt ấy không có tuyệt vọng. Bởi anh đã được nhìn thấy lá cờ Tổ quốc tung bay trên chính quê hương mình.

Những ngày sau đó, Thủy và Trúc cùng bà con bước vào một cuộc chiến khác. Cuộc chiến chống đói, dốt và lạc hậu. Đêm nào đình làng cũng sáng đèn. Dưới ánh đèn dầu dọc, họ kiên nhẫn cầm tay từng người dân tập viết. Một tối mùa Đông lạnh buốt, cụ Tám tóc bạc phơ mất gần nửa buổi mới viết được hai chữ “Việt Nam”. Khi viên than rời khỏi tay, nhìn hàng chữ nguệch ngoạc trên chiếc nong, cụ khẽ kéo vạt áo lên chấm vào khóe mắt. Không riêng cụ. Cả lớp học hôm ấy đều đỏ hoe mắt. Ngoài sân đình, gió đêm đi qua cây đa đầu làng. Lá cờ khẽ lay như đang mỉm cười, đang khuyến khích dân làng Nụ cùng đồng lòng diệt giặc đói, giặc dốt.

*

Năm tháng lặng lẽ trôi. Những mùa lúa nối tiếp mùa lúa. Những mùa Thu nối tiếp mùa Thu. Thế rồi tình yêu cũng đến với hai người con gái năm nào. Không ồn ào. Không hẹn trước. Như hạt giống gặp đất lành, như dòng sông tìm về biển cả.

Mùa Xuân năm ấy, Trúc sinh một bé trai kháu khỉnh. Thủy ẵm đứa trẻ trên tay, khẽ thơm lên má và mỉm cười nhìn người sản phụ vừa qua cơn sinh nở:

- Đặt tên cháu là gì?

Trúc nhìn người bạn thân thiết của mình. Đôi mắt ánh lên niềm thương mến.

- Là Thủy!

Người bạn sững lại, đôi mắt ươn ướt.

Một năm sau, đến lượt Thủy sinh con gái. Trúc ngắm đứa bé đang mơ màng ngủ, miệng tóp tép hơi sữa mà lòng chộn rộn niềm vui.

- Còn cô bé này?

Thủy vuốt nhẹ mái tóc tơ của con, không do dự:

- Trúc!

Ngoài hiên nhà, hoa bưởi nở trắng, hương thơm ngan ngát trong gió. Không ai nói thêm điều gì. Giây phút ấy, tình bạn của họ không đơn thuần là hai người đồng đội có chung nhiệm vụ nữa mà đã hóa thâm tình như ruột thịt tào khang, như thanh mai trúc mã của nhau.

Cậu bé Thủy và cô bé Trúc lớn lên giữa những câu chuyện kể bên bếp rạ. Về cây đa đầu đình. Về lá cờ đỏ sao vàng. Về một người thanh niên tên Khang và những ngày tháng Tám đầy khí thế ở làng quê của họ. Thuở nhỏ, họ nghe như nghe chuyện cổ tích. Lớn lên mới hiểu. Những con người trong câu chuyện ấy chính là ông cha, là mẹ mình, là lịch sử quê hương mình.

Ngày nhận giấy báo nhập ngũ, Thủy chạy sang nhà Trúc. Trúc đang chăm những chậu hoa trên ban công nhỏ. Nhìn tờ giấy trong tay anh, cô hiểu ngay.

- Anh lên đường thật đấy ư?

Thủy gật đầu. Cả hai cùng im lặng. Một lát sau, Trúc cười:

- Nhà mình lại có người mặc quân phục rồi!

Thủy cũng cười. Trong ánh mắt anh thấp thoáng niềm tự hào mà người thanh niên Nguyễn Văn Khang năm nào từng mang theo khi trèo lên cây đa đầu đình. Trúc trở thành cô giáo tiểu học. Mỗi sáng đứng trên bục giảng, nhìn những gương mặt học trò trong veo phía dưới, cô lại nhớ đến lớp bình dân học vụ năm nào. Nhớ cụ Tám. Nhớ ánh đèn dầu. Nhớ những người đã gieo chữ trên mảnh đất quê hương này mà hai bà mẹ của họ đã kể lại không biết bao lần.

*

... Nhiều năm sau, hài cốt liệt sĩ Nguyễn Văn Khang được quy tập về nghĩa trang quê nhà. Hôm đưa anh trở về, cả làng ra đón, như đón một người con đi xa lâu ngày. Hai bà Thủy và Trúc tóc đã bạc trắng. Lễ an táng hài cốt liệt sĩ Khang diễn ra đầy trang nghiêm và xúc động. Hai bà đứng rất lâu trước phần mộ, trên tay họ là một lá cờ nhỏ gấp vuông vức, đặt xuống tấm bia ghi danh liệt sĩ, nhẹ nhàng, trang trọng, như thể họ đã hoàn thành một lời hẹn kéo dài hơn nửa thế kỷ. Bà Thủy lặng nhìn ngôi nhà mới của người đồng đội năm xưa, khẽ gọi:

- Anh Khang ơi, chúng em chờ anh mãi!

Bà Trúc dường như nghe thấy những lời thủ thỉ ấy, gật đầu, nước mắt lặng lẽ chảy xuống những nếp nhăn:

- Anh về quê rồi. Làng mình đẹp lắm phải không anh?

Gió trên ngọn đồi bỗng thổi mạnh hơn. Những hàng thông reo lên như một khúc nhạc không lời...

... Trúc đưa tay chỉnh lại bó hoa trước phần mộ bác Khang. Thủy đứng bên cạnh, lặng lẽ cúi đầu, giống hệt năm xưa hai bà mẹ của họ từng làm. Hai người chia nhau đi thắp nhang cho tất cả các phần mộ liệt sĩ đang an nghỉ trong nghĩa trang. Xong việc, hai anh em thong thả xuống đồi.

Chiều hôm ấy, ban công nhà Trúc ngập trong màu xanh của cây lá. Những chậu hoa rung rinh trong nắng. Giữa chiếc bàn nhỏ là hai ly cà phê mới pha, mùi hương bay dìu dịu. Giữa mỗi ly có một viên đá hình trái tim, trong suốt. Trúc chống cằm nhìn về phía cánh đồng đang ngả màu vàng óng.

- Anh Thủy này...

- Ơi?

- Đất nước mình đẹp thật, anh nhỉ? Mỗi buổi đến trường, đi qua cánh đồng lúa, nhất là khi lúa đương thì, thấy các mẹ, các chị khâu nón dưới rặng tre đầu làng hay nhìn bọn trẻ nghỉ hè đi thả trâu rồi tụ tập chơi đuổi bắt ở sân đình... em thấy tự hào lắm. Làng mình không còn hộ nghèo, không còn trẻ em thất học, không còn cảnh trộm cắp vặt... ai ai cũng mừng, cũng vui anh ạ!

Thủy im lặng. Ánh mắt anh dõi theo con đường bê tông chạy giữa đồng lúa. Ngôi trường nơi Trúc dạy học. Những ngôi nhà mới xây. Tiếng trẻ con nô đùa dưới bóng đa. Lá cờ đỏ sao vàng đang bay trên nóc trụ sở ủy ban xã... Lòng anh chùng lại, nhớ về câu chuyện năm nào. Nhớ về câu nói của bác Khang được kể đi kể lại qua biết bao mùa Thu. Anh khẽ cười.

- Phải rồi. Bác Khang như một nhà tiên tri vậy. Cách mạng và bà con mình, các mẹ của mình đã làm cho quê hương mình đổi mới, rạng rỡ như hôm nay. Chúng mình có quyền tự hào về điều đó và phải tiếp tục làm cho điều đó luôn được khắc cốt ghi tâm trong mỗi thế hệ công dân làng Nụ.

Gió nhẹ nhàng làm cho hai ly cà phê khẽ gợn sóng. Hai viên đá hình trái tim đang tan dần trong màu nâu sóng sánh. Phía xa, những hàng thông quanh nghĩa trang liệt sĩ vẫn reo trong gió. Trên nền trời tháng Tám, lá cờ đỏ sao vàng vẫn bay, những cánh diều vẫn vi vút cùng tiếng sáo thả đầy thinh không. Thủy nâng ly cà phê. Trúc cũng nâng ly. Hai chiếc ly khẽ chạm vào nhau. Một âm thanh rất nhỏ, trong trẻo, ấm áp như tiếng vọng từ một mùa Thu xa lắm. Họ cứ ngồi yên như thế, thả hồn vào quê hương trong ánh hoàng hôn dần dịu lại.

Gió vẫn thổi. Lá cờ vẫn bay. Và mùa Thu... ở lại.

Vũ Kim Liên