Hang Muối - dấu tích 10.000 năm đang ngủ quên giữa lòng Mường Bi

Từng là một trong những di chỉ khảo cổ tiêu biểu của Văn hóa Hòa Bình (VHHB) được đưa vào sách giáo khoa, Hang Muối (xã Tân Lạc) còn lưu giữ những dấu tích cư trú của người nguyên thủy cách đây khoảng 10.000 năm. Thế nhưng, trái ngược với giá trị đặc biệt về khảo cổ và lịch sử, di tích quốc gia này đang dần rơi vào quên lãng...

Di tích khảo cổ quốc gia Hang Muối có niên đại cách đây từ 10.000 đến 7.000 năm.

Nơi thời gian còn lưu dấu

Cùng với hang Chổ (xã Liên Sơn) và hang Đồng Nội (xã Lạc Thủy), Hang Muối là 1 trong 3 di chỉ khảo cổ tiêu biểu của VHHB được đưa vào sách giáo khoa như những minh chứng điển hình cho nền văn hóa tiền sử nổi tiếng thế giới. Từng là địa điểm khảo cổ học mang tầm quốc gia, góp phần làm sáng tỏ quá trình phát triển của loài người ở Đông Nam Á. Song sau hơn nửa thế kỷ kể từ những cuộc khai quật lớn, di tích quý giá này vẫn đang chìm trong quên lãng.

Nhờ sự chỉ dẫn của Bí thư Chi bộ Nguyễn Minh Hiền (phải) và Trưởng thôn Bùi Văn Tân, phóng viên mới hình dung được khu di tích.

Theo người dân địa phương, tên gọi ban đầu của di tích là hang Màn. Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, khu vực ngã ba Mãn Đức, nay thuộc thôn Chiềng Khến, xã Tân Lạc là điểm trung chuyển lương thực, vật tư phục vụ Chiến dịch Điện Biên Phủ. Hang Màn được lựa chọn làm nơi cất giữ muối trước khi vận chuyển lên chiến trường. Từ đó, cái tên hang Muối ra đời và được người dân sử dụng cho đến ngày nay. Bởi vậy, ngoài giá trị khảo cổ đặc biệt, nơi đây còn mang trong mình giá trị lịch sử của một địa điểm từng góp phần vào chiến thắng Điện Biên Phủ.

Ẩn mình dưới chân núi đá Bưa Bến, Hang Muối là một mái đá rộng khoảng 27m, sâu 11m, cao 13m, cửa quay về hướng Đông Nam. Điều kiện tự nhiên thuận lợi đã khiến nơi đây trở thành địa điểm cư trú lý tưởng của cư dân nguyên thủy cách đây từ 10.000 năm - 7.000 năm.

Ngay bên dưới mái đá vẫn còn những lớp vỏ ốc bị ghè đầu, nhiều vỏ mang dấu vết cháy, được lớp đá vôi gắn kết thành từng mảng. Những dấu tích tưởng chừng nhỏ bé ấy lại chính là chứng cứ sống động về nguồn thức ăn thường xuyên của cư dân VHHB từ hàng chục thiên niên kỷ trước. Theo ghi chép, từ những năm 1920, các hang động trong sơn khối đá vôi Hòa Bình đã được các nhà khảo cổ của Trường Viễn Đông Bác Cổ chú ý nghiên cứu.

Tại di tích còn in đậm nét nhiều dấu ấn cổ xưa.

Sau hòa bình lập lại, nhận thức được ý nghĩa đặc biệt của VHHB đối với việc nghiên cứu tiền sử Việt Nam và Đông Nam Á, các cơ quan khảo cổ trong nước tiếp tục điều tra, khảo sát Hang Muối. Cuối năm 1960, đầu năm 1961, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội và Viện Sử học phát hiện, thám sát 3 di tích thuộc VHHB. Trong đó có Hang Muối.

Tiếp đó, từ năm 1963 đến năm 1965, Bộ Văn hóa và Viện Bảo tàng Lịch sử liên tiếp tiến hành các cuộc khai quật tại đây. Riêng cuộc khai quật năm 1965 được đánh giá là một trong những cuộc khai quật khảo cổ quy mô lớn đầu tiên của nước ta về VHHB sau ngày miền Bắc giải phóng.

Kết quả nghiên cứu cho thấy tầng văn hóa tại Hang Muối dày tới 1,7m. Các nhà khảo cổ đã phát hiện 2 hố đất mùn, nhiều bếp nguyên thủy, 2 mộ táng cùng hơn 900 hiện vật. Đây là bằng chứng xác thực khẳng định Hang Muối là nơi cư trú lâu dài của người nguyên thủy trong thời đại đá giữa, kéo dài đến sơ kỳ đá mới.

Hiện vật thu được vô cùng phong phú với hàng trăm công cụ bằng đá như rìu ngắn, rìu dài, rìu mài lưỡi, công cụ hình đĩa, hình hạnh nhân, bàn nghiền, chày, hòn ghè, bàn mài, công cụ bằng xương... Đặc biệt, 272 hòn cuội, 209 mảnh tước cùng hàng nghìn mảnh xương, vỏ trai, vỏ ốc đã giúp các nhà khoa học tái hiện khá đầy đủ đời sống của cư dân nguyên thủy.

Một trong những "bếp nguyên thủy" có niên đại hàng nghìn năm được phát hiện tại di tích.

Lớp đất cổ rắn chắc vẫn còn tồn tại qua hàng nghìn năm trên thành hang.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Việt, Giám đốc Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á, việc phát hiện Hang Muối mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong nghiên cứu quá trình phát sinh và phát triển của loài người...

...đến nỗi trăn trở mang tên “lãng quên”

Giá trị khoa học càng lớn, hiện trạng của Hang Muối hôm nay lại càng khiến nhiều người không khỏi chạnh lòng.

Từ Quốc lộ 6, một tấm biển nhỏ ghi dòng chữ “Di tích khảo cổ học Quốc gia Hang Muối” lặng lẽ chỉ vào con ngõ hẹp. Sau cánh cổng sắt không khóa là con đường chỉ rộng hơn 1m, len lỏi giữa 2 ngôi nhà dân. Ít ai biết phần lối đi ấy được hình thành từ diện tích đất mà gia đình bà Phạm Thị Yến ở thôn Chiềng Khến tự nguyện nhường lại để mở đường vào di tích. Dọc lối đi, nhiều đồ đạc cũ được các hộ dân tập kết, khiến con đường vốn nhỏ lại càng chật hẹp. Ra đến khoảng sân phía sau, lá cây phủ kín mặt đất, cỏ dại mọc um tùm có cảm giác nhiều năm chưa được phát dọn.

Di tích Hang Muối nằm khuất phía sau nhà dân.

Những bậc tam cấp cùng lan can dẫn lên hang đã bong tróc, xuống cấp. Không có bảng giới thiệu. Không có khu trưng bày hay bất kỳ dấu ấn nào để người lần đầu đặt chân tới cảm nhận đây là một di chỉ khảo cổ học tiêu biểu của VHHB từng được đưa vào sách giáo khoa lịch sử.

Với chúng tôi cũng vậy, nếu không được bà Đỗ Thu Huyền một người dân sống gần di tích, ông Nguyễn Minh Hiền - Bí thư Chi bộ và anh Bùi Văn Tân - Trưởng thôn Chiềng Khến giới thiệu thì cũng rất khó để hình dung mái đá trước mắt từng là nơi ở của người nguyên thủy cách đây hàng vạn năm.

Bên cạnh mái vòm lớn còn có một mái vòm nhỏ ăn sâu vào lòng núi khoảng chục mét. Trước đây, người dân từng dựng bệ và lập ban thờ trái phép. Dù chính quyền đã tháo dỡ nhưng một số người lén đặt bát hương để cúng bái. Khung cảnh ấy tạo nên một sự đối lập lớn: một bên là giá trị khảo cổ mang tầm quốc gia, một bên là sự hoang hóa, thiếu quan tâm trong công tác bảo tồn.

Đường vào di tích là một lối đi nhỏ đã lâu không được phát dọn, cây cối mọc dày.

Theo đồng chí Nguyễn Mạnh Hùng - Phó Chủ tịch UBND xã Tân Lạc, trước đây các di tích thuộc thẩm quyền quản lý của cơ quan cấp tỉnh, trong nhiều năm chưa được quan tâm, đầu tư tương xứng. Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, Hang Muối được giao về UBND xã quản lý. Trên cơ sở đánh giá thực trạng, địa phương đang xây dựng kế hoạch từng bước tu bổ, tôn tạo, chỉnh trang cảnh quan và phát huy giá trị di tích để Hang Muối xứng tầm với một di tích khảo cổ học cấp quốc gia. Tuy nhiên, mong muốn đó đang đứng trước không ít khó khăn khi nguồn lực của địa phương còn hạn chế. Với kinh phí đầu tư cho công tác bảo tồn di sản đòi hỏi khá lớn khi nguồn lực của địa phương còn hạn hẹp.

Khu vực di tích đang trong tình trạng bỏ hoang.

Người dân địa phương trở thành hướng dẫn viên bất đắc dĩ cho phóng viên khi vào di tích.

Trước một Hang Muối đang dần phủ kín bởi cỏ dại và sự lãng quên, điều mà những người như bà Huyền, ông Hiền, anh Tân cần là di tích được gìn giữ không chỉ là mái đá hay những dấu tích còn sót lại, mà là ký ức về một giai đoạn quan trọng trong lịch sử phát triển của loài người trên vùng đất Mường Bi.

Việc giao Hang Muối về chính quyền cơ sở quản lý mở ra kỳ vọng về một giai đoạn mới trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích. Để kỳ vọng ấy trở thành hiện thực, cần sự đồng hành của các cơ quan chuyên môn cùng những chương trình đầu tư về bảo tồn di sản và sự chung tay của cộng đồng.

Mạnh Hùng