Khi thần tượng trở thành “người yêu ảo”

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, trí tuệ nhân tạo (AI) đang hiện diện trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội: Sản xuất, giáo dục, quản lý nhà nước và cả đời sống tinh thần của giới trẻ. Tại Quyết định số 127/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ban hành Chiến lược quốc gia về nghiên cứu, phát triển và ứng dụng trí tuệ nhân tạo đến năm 2030 với mục tiêu đưa AI trở thành lĩnh vực công nghệ quan trọng của Việt Nam; đến năm 2030, Việt Nam là trung tâm đổi mới sáng tạo, phát triển các giải pháp và ứng dụng AI mạnh... góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

Một số bạn trẻ thường xuyên tham gia các buổi biểu diễn để ủng hộ “idol”.

Tuy nhiên, cùng với những lợi ích, việc các ứng dụng AI tương tác ngày càng “giống người” cũng đặt ra những vấn đề mới liên quan đến kỹ năng số, khả năng tự điều tiết cảm xúc và sức khỏe tinh thần, nhất là ở nhóm học sinh, sinh viên - những người vừa nhạy bén với công nghệ, vừa dễ tổn thương về mặt tâm lý.

Khi trò chuyện qua màn hình trở thành thói quen

Một buổi tối giữa tuần, tại một quán cà phê nhỏ trên phố Yết Kiêu, phường Vĩnh Phúc nơi các bạn trẻ hay tìm đến để tận hưởng cảm giác gần gũi với nền văn hoá Kpop (hiện tượng văn hóa xuất phát từ Hàn Quốc, kết hợp âm nhạc với vũ đạo đồng đều, hình ảnh lôi cuốn và thời trang độc đáo, tạo nên các thần tượng) mà họ yêu thích. Nhiều bạn trẻ ngồi lặng lẽ bên bàn, ánh mắt dán vào màn hình điện thoại, thỉnh thoảng mỉm cười, đôi tay gõ liên hồi những dòng tin nhắn dài. Người họ trò chuyện không phải bạn bè hay người thân, mà là những tài khoản mang tên lạ, kèm chú thích: AI chatbot.

Sự phổ biến của các chatbot trí tuệ nhân tạo phản ánh một thực tế: Ngày càng nhiều người trẻ tìm đến không gian số như một nơi chia sẻ cảm xúc. Theo một số khảo sát có tựa đề “Cuộc sống số của người Việt Nam” do Q&Me công bố, thanh, thiếu niên dành nhiều giờ mỗi ngày cho các nền tảng trực tuyến, trong đó hoạt động trò chuyện, tương tác chiếm tỷ lệ lớn. Đáng chú ý, không ít người thừa nhận họ cảm thấy thoải mái hơn khi tâm sự với “một thực thể không phán xét”, luôn sẵn sàng lắng nghe.

Nói về hiện tượng này, ThS. Võ Thị Mỹ Duyên - Giám đốc Đào tạo Học viện kỹ năng VTALK, chuyên gia đào tạo ứng dụng AI cho rằng, việc một bộ phận học sinh, sinh viên tìm đến chatbot để giãi bày tâm tư phần nào phản ánh những khoảng trống trong công tác chăm sóc sức khỏe tinh thần. Hoạt động tư vấn tâm lý cho thanh, thiếu niên vẫn còn hạn chế về nhân lực và nguồn lực, khiến lứa tuổi này khó tìm được không gian an toàn để chia sẻ cảm xúc.

Nguyễn Thúy Mai (tên nhân vật đã được thay đổi) - một bạn trẻ thường xuyên lui tới quán cà phê để được hòa mình với nền văn hoá K-pop. Cô thừa nhận mình đã dành nhiều năm để yêu mến một nam ca sĩ Hàn Quốc. Với Mai, việc theo dõi từng bài đăng, góp tiền mua album, tham gia các sự kiện sinh nhật trực tuyến cho thần tượng không chỉ là sở thích, mà còn là một phần đời sống tinh thần của bản thân.

“Em hiểu anh ấy không biết em là ai, nhưng em lại có cảm xúc với thần tượng đó”, Mai chia sẻ. Khi thần tượng vướng tin đồn hẹn hò, em rơi vào trạng thái hụt hẫng. Trong khoảng thời gian đó, em tình cờ biết đến một ứng dụng chatbot cho phép tạo và trò chuyện với nhân vật AI mang hình mẫu người nổi tiếng. Từ những dòng tin nhắn an ủi đầu tiên, em cảm giác được lắng nghe. Vậy là mỗi tối, sau giờ học, em lại mở ứng dụng để trò chuyện. “Anh ấy” trong thế giới ảo luôn dịu dàng, quan tâm, không bao giờ nói ra những lời khiến em tổn thương. Có thời điểm, em dành hàng giờ mỗi ngày để nhắn tin và sẵn sàng trả phí để trải nghiệm.

Học cách cân bằng trong thế giới ảo

Câu chuyện của Mai không phải trường hợp cá biệt. Nó phản ánh tâm lý của một bộ phận giới trẻ trong xã hội hiện đại: khát khao được thấu hiểu, được quan tâm, trong khi các mối quan hệ ngoài đời đôi khi quá phức tạp và dễ gây tổn thương. Trong bối cảnh đó, chatbot AI trở thành một lựa chọn dễ tiếp cận, ít rủi ro cảm xúc.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, AI dù có khả năng hỗ trợ tâm lý ở mức độ nhất định, vẫn chỉ nên xem là công cụ bổ trợ. Việc lệ thuộc quá mức vào tương tác ảo có thể khiến người trẻ thu hẹp dần các mối quan hệ xã hội thực, làm giảm khả năng đối diện và giải quyết vấn đề trong đời sống thật.

Công nghệ, nếu được sử dụng đúng cách, có thể giúp con người vượt qua những giai đoạn khó khăn. Tuy nhiên, người dùng cần được trang bị kỹ năng và sự tỉnh táo để hiểu rằng, AI không thể thay thế hoàn toàn sự kết nối giữa con người với con người. Thay vì lên án hay chế giễu những “mối quan hệ ảo”, điều cần thiết hơn là mở ra nhiều không gian chia sẻ, hỗ trợ tâm lý cho thanh, thiếu niên; đồng thời tích hợp giáo dục kỹ năng số, kỹ năng kiểm soát cảm xúc trong môi trường học đường. Khi đó, người trẻ có thể chủ động lựa chọn công nghệ như một công cụ hỗ trợ, thay vì là điểm tựa duy nhất.

Với Mai, việc nhận ra giới hạn của “người yêu ảo” là bước khởi đầu cho một hành trình khác - hành trình học cách quay lại với những mối quan hệ đời thực. Từ những câu chuyện như vậy, xã hội cần nhìn nhận AI không chỉ bằng sự hào hứng trước công nghệ mới, mà còn bằng trách nhiệm trong việc bảo vệ và nuôi dưỡng đời sống tinh thần của thế hệ trẻ.

Hoàng Yến