Lễ hội Khai hạ dân tộc Mường: Mở mùa, mở hội, mở không gian kết nối

Ngay từ sáng sớm 24/2 (mùng 8 tháng Giêng), bà Bùi Thị Tám, 78 tuổi, ở xóm Mường Lầm, xã Mường Bi đã chống gậy ra sân vận động trung tâm xã để kịp dự lễ khai hội. Bà chỉ mong đến ngày này để được nghe lại tiếng chiêng, được nhìn thấy con cháu tề tựu đông đủ trong váy áo truyền thống...

Lễ hội Khai hạ dân tộc Mường gắn liền với lịch sử hình thành 4 mường: Bi, Vang, Thàng, Động.

Tiếng chiêng mở mùa - nghi lễ thiêng giữ hồn đất Mường

Trong câu chuyện của mình, bà Tám kể: Ngày xưa nghèo lắm, lễ Khai hạ có khi chỉ làm gọn trong làng. Nay tổ chức quy mô cấp tỉnh, đông vui, tôi mừng lắm.

Lễ hội đã tái hiện hình ảnh Quốc Mẫu Hoàng Bà giúp dân khai mở đất đai, phát triển sản xuất.

Lễ hội Khai hạ (còn gọi là lễ xuống đồng, lễ mở cửa rừng) của người Mường đã được ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Lễ hội bắt nguồn từ cái nôi Văn hóa Hòa Bình cổ xưa, gắn liền với lịch sử hình thành 4 mường: Bi, Vang, Thàng, Động. Trong đời sống tâm linh cộng đồng, đây là cột mốc thiêng mở đầu cho một chu trình sản xuất mới.

Mường Bi - vùng đất được xem là trung tâm của 4 mường những ngày đầu xuân rộn ràng hơn bao giờ hết. Năm nay, việc tổ chức lễ hội không chỉ là sinh hoạt văn hóa thường niên, mà còn là “cuộc hẹn” lớn của cộng đồng Mường khắp các vùng miền trong và ngoài tỉnh. Người từ các xã vùng cao, người ở đô thị, du khách từ Hà Nội, Việt Trì, Vĩnh Yên... cùng hội tụ, tạo nên bức tranh đa sắc.

Lễ hội Khai hạ dân tộc Mường năm 2026 tiếp tục được tổ chức với quy mô cấp tỉnh.

Trong dòng người đi hội, không khó để bắt gặp những gia đình ba, bốn thế hệ. Quãng đường đến sân vận động trung tâm xã như ngắn hơn khi người già kể cho con cháu nghe truyền thuyết về Quốc Mẫu Hoàng Bà, về Tản Viên Sơn Thánh - vị thần núi giúp dân giữ đất, dạy dân chống giặc; về những ngày khai mường mở đất, đào mương dẫn nước. Đám trẻ có thể chưa hiểu hết tầng sâu huyền tích nhưng ánh mắt chúng sáng lên khi đoàn rước kiệu đi qua, cờ lọng rực rỡ, tiếng chiêng trống dội vào vách núi.

Không gian văn hóa chiêng Mường mở ra một năm mới, mùa vụ mới.

Nghi lễ xuống đồng mở mùa cho người Mường trong một năm mới, với ước vọng mùa màng bội thu.

Với người Mường, khi tiếng chiêng, trống trong lễ Khai hạ vang lên, người dân mới chính thức xuống đồng, lên rừng, bắt đầu mùa vụ mới. Anh Tạ Văn Thành ở xóm Chùa Bụa, xã Mường Bi chia sẻ: Phải nghe tiếng chiêng, tiếng trống Khai hạ mới thấy yên tâm. Như được tổ tiên chứng giám, trời đất cho phép, người dân chúng tôi xuống đồng vì thế cũng vững dạ hơn.

Hội xuân đa sắc

Lễ hội Khai hạ dân tộc Mường năm nay tiếp tục được tổ chức với quy mô cấp tỉnh. Phần lễ diễn ra trang nghiêm sau nghi thức rước kiệu từ miếu thờ Quốc Mẫu Hoàng Bà ở xóm Lũy Ải ra sân vận động. Thầy mo Bùi Văn Lựng - chủ tế trong bộ trang phục truyền thống chậm rãi thực hiện nghi thức “gọi chiêng”. Ba hồi chiêng vang lên, dân làng nghiêng mình vái lạy. “Chiêng là linh hồn người Mường. Khi chiêng được đánh thức cũng là lúc tổ tiên chứng giám cho con cháu mở mùa, xuống đồng” - ông Lựng nói.

Sự nghiêm cẩn ấy tạo nên chiều sâu cho lễ hội. Nghi thức cúng thổ công, thổ địa, rước kiệu không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng, mà còn phản ánh lớp trầm tích văn hóa nông nghiệp lâu đời khi đất, rừng và nguồn nước là điều kiện sinh tồn của cộng đồng dân tộc Mường từ xa xưa.

Lễ hội Khai hạ dân tộc Mường được tổ chức với phần lễ và phần hội.

Nếu phần lễ là chiều sâu tâm linh, thì phần hội là nhịp đập rộn ràng của đời sống. Ở khu vực thi giã gạo, tiếng chày nện xuống cối vang nhịp giữa tiếng reo hò. Chị Bùi Thị Hòa, thành viên đội thi của xã Mường Động vừa lau mồ hôi vừa cười: Ngày xưa giã gạo là việc hằng ngày, giờ thành phần thi, nhưng nhờ vậy, lớp trẻ hiểu ông bà đã vất vả thế nào để có bát cơm trắng.

Phần lễ bắt đầu với nghi thức rước kiệu từ miếu thờ Quốc Mẫu Hoàng Bà ở xóm Lũy Ải ra khu vực tổ chức lễ hội.

Phần hội với nhiều trò chơi dân gian, tái hiện kỹ năng lao động của người dân.

Các trò chơi bắn nỏ, đẩy gậy, kéo co, ném còn, đánh mảng... tái hiện kỹ năng lao động và tinh thần thượng võ của cư dân miền núi. Mỗi cú bắn trúng đích, mỗi lần đẩy gậy thắng cuộc đều nhận được tiếng vỗ tay giòn giã. Sự cạnh tranh không nặng nề, mà chan chứa tinh thần giao lưu, kết nối.

Khi di sản gặp gỡ và lan tỏa

Điểm mới nổi bật của Lễ hội Khai hạ dân tộc Mường năm 2026 là sự tham gia của nhiều địa phương trong tỉnh. Mỗi nơi với sắc màu văn hóa đặc trưng cùng hội tụ về Mường Bi. Không gian lễ hội vì thế không chỉ thuần túy là không gian văn hóa Mường, mà trở thành nơi giao thoa giàu bản sắc giữa các vùng văn hóa trên quê hương Đất Tổ.

Điểm nổi bật của Lễ hội Khai hạ dân tộc Mường năm 2026 là có sự tham gia của các phường Hát Xoan đến từ các địa phương trong tỉnh.

Đặc biệt, sự xuất hiện của các làn điệu Hát Xoan Phú Thọ đến từ phường Vân Phú đã thu hút đông đảo người xem. Những câu hát cổ gắn với tín ngưỡng thờ Vua Hùng vang lên giữa không gian chiêng Mường trầm hùng tạo nên sự cộng hưởng độc đáo. Hai mạch nguồn văn hóa của cư dân Việt cổ vùng trung du và cư dân Mường miền núi gặp nhau trong cùng một lễ hội làm giàu thêm chiều sâu bản sắc.

Bên cạnh đó, các đoàn nghệ nhân, diễn viên quần chúng đến từ các xã Thanh Sơn, Tu Vũ, Tam Đảo... cũng mang tới nhiều tiết mục đậm bản sắc địa phương, tái hiện sinh hoạt cộng đồng. Mỗi địa phương góp một “mảng màu” riêng, nhưng tất cả đều hướng về giá trị chung: tôn vinh cội nguồn, gắn kết cộng đồng.

Lễ hội là nơi các sắc màu văn hóa của các dân tộc được gặp gỡ và lan tỏa.

Không gian ẩm thực và trưng bày sản vật cũng phong phú hơn. Những gian hàng OCOP, sản phẩm tiểu thủ công nghiệp từ nhiều địa phương cùng hiện diện, góp thêm sắc màu cho lễ hội. Du khách có thể vừa thưởng thức cơm lam, rượu cần của Mường Bi, vừa trải nghiệm đặc sản vùng trung du hay sản phẩm làng nghề miền núi. Lễ hội dần định hình như một sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc của tỉnh Phú Thọ - nơi văn hóa truyền thống trở thành nguồn lực phát triển.

Anh Nguyễn Đức Minh, du khách từ Việt Trì chia sẻ: Không chỉ được xem, chúng tôi còn được ăn, được nghe kể chuyện, được hòa vào không khí cộng đồng. Cảm giác này khác hẳn nhiều lễ hội khác.

Còn chị Nguyễn Huyền Thương, du khách đến từ Hà Nội ấn tượng bởi sự mộc mạc: Tôi không thấy sự phô trương. Người dân tham gia như một phần đời sống tự nhiên. Sự tôn kính thể hiện rõ trong từng nghi lễ.

Nhiều sản phẩm đặc trưng của các địa phương cùng hiện diện, góp thêm sắc màu cho lễ hội.

Đồng chí Lê Chí Huyên - Chủ tịch UBND xã Mường Bi, Trưởng Ban Tổ chức lễ hội cho biết: Lễ hội được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2022 và tổ chức quy mô cấp tỉnh từ đó đến nay. Đây là niềm tự hào nhưng cũng là trách nhiệm. Trong không gian hành chính mới, chúng tôi vẫn giữ nghi lễ cốt lõi, đồng thời mở rộng giao lưu để giá trị truyền thống lan tỏa bền vững.

Chiều xuống, khi tiếng chiêng dần thưa, nhiều gia đình vẫn nán lại bên cánh đồng vừa diễn ra nghi thức “xuống đồng”. Một cụ ông cúi xuống dặn đứa cháu nhỏ: “Sau hội là phải chăm học, chăm làm”. Câu nói giản dị nhưng gói ghém trọn triết lý nhân sinh của người Mường - đó là lễ hội không tách rời lao động, tâm linh không tách rời đời sống.

Lễ Khai hạ hôm nay không chỉ mở mùa cho ruộng đồng, mở hội cho lòng người mà còn mở ra không gian kết nối mới. Nơi di sản được kế thừa, hội tụ và lan tỏa, trở thành nền tảng tinh thần và nguồn lực nội sinh cho sự phát triển bền vững của quê hương Đất Tổ.

Mạnh Hùng