Ngân vang câu Ghẹo ngày Xuân

Xuân về, khi trên khắp các làng quê vang lên lời ca tiếng hát ngợi ca Đảng, Bác Hồ và mùa Xuân đất nước, về với xã Hiền Quan, chúng tôi được thưởng thức những giai điệu mượt mà, đằm thắm, đậm chất trữ tình của hát Ghẹo. Cùng với hát Xoan, hát Ghẹo ra đời từ rất sớm, mang đậm bản sắc dân ca vùng Đất Tổ. Tương truyền, từ xa xưa, cứ mỗi độ Xuân về, người dân làng Nam Cường (xã Thanh Uyên, huyện Tam Nông cũ) lại cất lên những làn điệu Ghẹo rộn ràng để tưởng nhớ, tri ân công đức tổ tiên, đồng thời bồi đắp niềm tự hào về giá trị văn hóa miền đất cội nguồn cho các thế hệ hôm nay.

Hát Ghẹo được biểu diễn tại hội làng Nam Cường vào tháng Giêng hàng năm.

Bên chén trà ấm áp ngày Xuân, các bậc cao niên trong phường Ghẹo kể cho chúng tôi nghe nguồn gốc của loại hình dân ca đặc biệt này. Hát Ghẹo gắn với câu chuyện dựng lại ngôi đình làng Nam Cường thờ Xuân Nương công chúa.

Chuyện kể rằng, ngôi đình thờ nữ tướng Xuân Nương bị cháy, trai tráng Nam Cường cùng nhau lên rừng kiếm gỗ dựng lại đình. Khi đến địa phận xã Thục Luyện, huyện Thanh Sơn cũ (nay thuộc xã Thanh Sơn), do thấm mệt, họ dừng chân nghỉ ngơi. Thấy vậy, trai gái người Mường mang thịt rừng, rượu thơm ra tiếp đãi, rồi cùng nhau vào rừng đốn gỗ, kết bè thả trôi theo dòng sông về xuôi. Khi bè đến khúc thác thuộc địa phận Thục Luyện thì bị mắc cạn, đẩy mãi không qua. Những cô gái Mường ở thôn Hùng Nhĩ đi hái măng về khuyên rằng: Vừa đẩy bè vừa hát thì “thần thác” mới hài lòng cho qua. Quả nhiên, khi trai gái hai bên vừa đẩy bè vừa hát đối đáp, bè dần nhích lên rồi xuôi dòng thuận lợi. Từ đó, thác được gọi là “thác Đôi Ta”, còn khúc hát đẩy bè được gọi là “Hát Ghẹo”, hay “Ghẹo nước nghĩa” - nghĩa là hát giữa các thôn làng kết nghĩa với nhau. Cũng vì khi hát, hai bên xưng hô “anh”, “chị” nên còn gọi là “hát anh chị”.

Qua tìm hiểu, chúng tôi được biết hát Ghẹo thường diễn ra vào dịp hội Xuân hoặc những đêm trăng, tổ chức tại nhà hoặc trên đường tiễn bạn. Đây không phải là hình thức hát tế lễ, hát cửa đình hay dân ca tín ngưỡng, cũng không hoàn toàn tự do như hát Trống quân, hát Ví, hát Đúm, mà là một sinh hoạt văn hóa cộng đồng mang đậm tính dân gian.

Địa điểm hát thường bắt đầu từ nhà của một gia đình trong làng. Ngôi nhà được chọn phải sạch sẽ, rộng rãi, thoáng mát và đặc biệt không có chuyện buồn. Quan trùm, quan anh (đội khách) thường ngồi trên sập, giường giữa nhà; bà trùm, quan chị (đội chủ) trải chiếu ngồi gian bên. Các thôn kết nghĩa sẽ hát với nhau; năm nay thôn này làm chủ thì năm sau làm khách. Đội khách thường là nam, đội chủ là nữ. Trai gái các làng kết nghĩa gọi nhau là liền anh, liền cô hoặc quan anh, quan chị và theo tục lệ, họ không được kết duyên với nhau.

Hát Ghẹo là một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân Nam Cường.

Hát Ghẹo là hình thức hát đối đáp nam nữ. Mỗi lần hát thường có hai người, họ nhìn thẳng vào nhau để bày tỏ tình cảm và giữ nhịp ra - vào cho ăn khớp. Dù không phải hát nghi lễ, hát Ghẹo vẫn tuân theo trình tự chặt chẽ với bốn loại giọng chính. Mở đầu là giọng ví đãi trầu, diễn ra khi các quan chị mời trầu quan khách. Tiếp đó là giọng sổng - khi câu chuyện đã vào đề, hai bên đối đáp, chuyện trò thân mật. Cao trào của cuộc hát là giọng sang, nơi liền anh, liền chị thể hiện tài ứng đối. Theo các cụ xưa, sang giọng có tới 36 làn điệu khác nhau. Hát hết 36 giọng cũng là lúc trời vừa sáng, dân làng dọn cơm mời khách trước khi chia tay. Cuối cùng là giọng ví tiễn chân. Những câu hát lúc này được cất lên từ đáy lòng, chan chứa lưu luyến sau một đêm giao duyên đầy cảm xúc. Lời ca ứng tác vừa bay bổng, vừa thắm đượm tình người.

Hát Ghẹo là lối hát giao duyên nên khi hát, người hát đứng đối diện nhau.

Hát Ghẹo không chỉ có giá trị thẩm mỹ, nghệ thuật mà còn mang ý nghĩa giáo dục sâu sắc, bồi đắp tình yêu quê hương, đất nước, tình yêu đôi lứa và đặc biệt là tình kết nghĩa keo sơn giữa các làng. Trong những làn điệu ấy còn lưu giữ kho tàng tri thức dân gian quý báu, thể hiện sức sáng tạo của cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Đầu những năm 1990, phường Hát Ghẹo được khôi phục và duy trì với sự tham gia của nhiều thành viên. Nghệ nhân ưu tú Phạm Thị Doanh - Trưởng phường Ghẹo Nam Cường cho biết: Để câu Ghẹo không bị mai một, các nghệ nhân đã tích cực truyền dạy cho thế hệ trẻ. Những năm gần đây, hát Ghẹo còn được đưa vào trường tiểu học của xã như một hoạt động ngoại khóa, thể hiện quyết tâm gìn giữ di sản văn hóa của địa phương. Đặc biệt, hát Ghẹo là phần không thể thiếu trong lễ hội truyền thống tổ chức tại Đình - Chùa Nam Cường vào dịp đầu tháng Giêng hằng năm.

Rời làng Nam Cường trong điệu Ví tiễn chân tha thiết, chúng tôi vẫn còn vương vấn câu hát nghĩa tình: “Anh về có chốn thở than,Em về ngồi tựa phòng loan một mình.Trăm năm gắn bó như nêm,Chữ tình tạc dạ, chữ duyên ghi lòng...”.

Giữa nhịp sống hiện đại, câu Ghẹo ngày Xuân vẫn ngân vang, bền bỉ chảy trong mạch nguồn văn hóa Đất Tổ, như sợi dây gắn kết quá khứ với hiện tại và mai sau.

Khánh Duy