Quản lý tài nguyên, khoáng sản: Thách thức đặt ra trong công tác khai thác và bảo vệ

Sau sáp nhập, tỉnh Phú Thọ mới có quy mô địa bàn rộng, tiềm năng tài nguyên, khoáng sản (TNKS) lớn. Song cũng đặt ra nhiều thách thức đối với công tác quản lý nhà nước. Việc bảo đảm khai thác hiệu quả, đúng quy hoạch, gắn với bảo vệ tài nguyên, môi trường và giữ vững kỷ cương pháp luật đang trở thành yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh nhu cầu vật liệu xây dựng (VLXD) phục vụ đầu tư công và phát triển hạ tầng ngày càng gia tăng.

Theo thống kê, sau sáp nhập toàn tỉnh có 93 mỏ khai thác đá làm VLXD thông thường.

Địa bàn rộng, tài nguyên khoáng sản phong phú

Sau khi sáp nhập, tỉnh Phú Thọ trở thành một trong những địa phương có diện tích tự nhiên lớn ở khu vực Trung du và miền núi phía Bắc. Cùng với đó, nguồn TNKS phong phú, phân bố trên địa bàn rộng và điều kiện địa chất đa dạng. Đây là lợi thế quan trọng để phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, nhất là đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy công tác quản lý, khai thác và sử dụng TNKS đang đứng trước nhiều áp lực.

Do địa bàn rộng, có tiềm năng phong phú nên công tác quản lý Nhà nước về khai thác, bảo vệ tài nguyên, khoáng sản trên địa bàn tỉnh gặp nhiều khó khăn.

Theo thống kê của Sở NN&MT, sau sáp nhập, toàn tỉnh có 683 điểm mỏ khoáng sản thuộc thẩm quyền cấp phép của UBND tỉnh, trong đó 207 điểm mỏ đã được cấp phép, 476 điểm mỏ chưa được cấp phép. Các điểm mỏ này đã được tích hợp vào Quy hoạch tỉnh của 3 địa phương trước sáp nhập, tạo cơ sở pháp lý cho công tác quản lý Nhà nước về địa chất, khoáng sản trên phạm vi toàn tỉnh. Tuy nhiên, số lượng mỏ lớn, phân tán trong khi lực lượng quản lý mỏng đã tạo áp lực không nhỏ đối với công tác theo dõi, kiểm tra, giám sát.

Trong bối cảnh nhu cầu về đất san lấp phục vụ đầu tư công và phát triển hạ tầng ngày càng gia tăng, có nơi, có lúc trên địa bàn tỉnh vẫn còn tình trạng khai thác đất trái phép.

Cơ cấu khoáng sản trên địa bàn tỉnh tương đối đa dạng, chủ yếu là đá làm VLXD thông thường, cát sỏi lòng sông, đất san lấp, sét gạch ngói, cao lanh, quặng sắt, than đá, talc và đá vôi - sét làm nguyên liệu sản xuất xi măng. Hiện nay, toàn tỉnh có 235 dự án khai thác, thu hồi khoáng sản còn hiệu lực. Trong đó, dự án khai thác đá làm VLXD chiếm tỷ trọng lớn nhất. Riêng đá làm VLXD thông thường có 93 mỏ, tổng trữ lượng hơn 380 triệu m3, công suất khai thác gần 12 triệu m3/năm; cát, sỏi lòng sông có 47 mỏ với tổng trữ lượng hơn 51 triệu m³.

Áp lực gia tăng trong công tác khai thác, bảo vệ

Mặc dù nguồn tài nguyên tương đối dồi dào, song bài toán cân đối cung - cầu VLXD đang đặt ra nhiều thách thức. Theo dự báo, đến năm 2030, nhu cầu cát xây dựng trên địa bàn tỉnh khoảng 6,3 triệu m³/năm; đá xây dựng khoảng 8,3 triệu m³/năm; riêng nhu cầu đất san lấp lên tới 18-20 triệu m3/năm. Trong khi đó, công suất khai thác đất san lấp hiện nay còn hạn chế, chủ yếu dựa vào các vị trí thu hồi đất dôi dư từ dự án đầu tư công, thời gian khai thác ngắn, khó đáp ứng yêu cầu phát triển trung và dài hạn.

Cùng với đất san lấp, áp lực về bài toán cung - cầu đối với hoạt động khai thác cát, sỏi lòng sông cũng đang ngày càng gia tăng.

Cùng với áp lực về nguồn cung, công tác đấu giá quyền khai thác khoáng sản cũng gặp nhiều vướng mắc. Đối với cát, sỏi lòng sông, điều kiện địa hình ngập nước, biến động dòng chảy khiến việc khảo sát, xác định trữ lượng và xây dựng giá khởi điểm gặp khó khăn. Một số khu vực dự kiến đấu giá mỏ sét gạch ngói lại chồng lấn với ranh giới các dự án đầu tư, phát sinh vướng mắc pháp lý, ảnh hưởng đến tiến độ cấp phép.

Đáng chú ý, sau khi Nghị định số 193/2025/NĐ-CP của Chính phủ có hiệu lực, các tiêu chí khoanh định khu vực không đấu giá quyền khai thác khoáng sản đã thay đổi khiến nhiều quyết định trước đây của các địa phương không còn phù hợp.

Hoạt động khai thác đá ở các khu vực có mật độ mỏ cao như ở xã Cao Dương đã phát sinh nhiều vấn đề liên quan, ảnh hưởng đến đời sống người dân.

Theo đồng chí Nguyễn Phương Đông - Phó Giám đốc Sở NN&MT: Hiện nay trên địa bàn tỉnh hầu như không còn trường hợp cấp phép khai thác khoáng sản lần đầu không thông qua đấu giá làm gia tăng áp lực về tiến độ, nhất là đối với các dự án đầu tư công trọng điểm cần nguồn vật liệu lớn, liên tục. Bên cạnh đó, tình trạng khai thác khoáng sản trái phép vẫn còn diễn ra ở một số nơi. Trong đó, việc khai thác đất san lấp vẫn còn xảy ra tại một số địa bàn vùng sâu, vùng xa, lợi dụng địa hình đồi núi rộng, khó kiểm soát.

Hoạt động khai thác đá tại các khu vực có mật độ mỏ cao cũng phát sinh phản ánh liên quan đến rung chấn, bụi, tiếng ồn; tình trạng xe quá tải gây hư hỏng kết cấu hạ tầng giao thông vẫn chưa được xử lý triệt để, ảnh hưởng đến đời sống người dân và TTATXH.

Trước những thách thức đó, thời gian qua UBND tỉnh đã và đang triển khai nhiều giải pháp nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý Nhà nước về TNKS. Trọng tâm là nâng cao hiệu quả tự cân đối đào - đắp ngay từ khâu lập, thẩm định dự án; đẩy nhanh tiến độ đấu giá quyền khai thác khoáng sản; rà soát, nâng công suất các mỏ đã được cấp phép; tăng cường xác nhận đăng ký thu hồi khoáng sản tại các dự án đầu tư công.

Cùng với đó, tỉnh tập trung rà soát, điều chỉnh phương án quản lý địa chất, khoáng sản trong Quy hoạch tỉnh sau sáp nhập. Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, xử lý nghiêm các vi phạm; triển khai hiệu quả các cơ chế, chính sách đặc thù nhằm tháo gỡ khó khăn trong thực hiện Luật Địa chất và khoáng sản năm 2024.

Có thể nói, trong bối cảnh tỉnh đang từng bước ổn định tổ chức bộ máy và không gian phát triển, Công tác quản lý TNKS vừa là thách thức lớn, vừa là phép thử đối với năng lực quản lý Nhà nước của địa phương. Giải quyết hài hòa bài toán giữa khai thác phục vụ phát triển và bảo vệ tài nguyên, môi trường sẽ là yếu tố then chốt góp phần bảo đảm sự phát triển bền vững của tỉnh trong giai đoạn tới.

Mạnh Hùng