Tiếng thoi khắc khoải giữa đại ngàn - Kỳ 2: Tiếng thở dài bên khung cửi

Danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia chưa kịp mang đến sức sống mới thì những chiếc khung cửi ở Xuân Đài đã lại chìm vào im lặng. Khách tham quan thưa dần. Sản phẩm không có đầu ra ổn định. Những người từng hào hứng tham gia các lớp truyền nghề lần lượt rời khung cửi để tìm kế sinh nhai. Sau những ngày vui được ghi danh, làng nghề dệt thổ cẩm của người Mường ở Xuân Đài lại trở về với vẻ trầm lặng. Trước nguy cơ nghề truyền thống dần biến mất trong đời sống cộng đồng, nỗi trăn trở của các nghệ nhân ngày càng trĩu nặng.

Nước mắt... di sản

Hơn một năm nay, khu nhà sàn của gia đình bà Sa Thị Tâm - nơi được sử dụng làm không gian trưng bày, giới thiệu nghề dệt thổ cẩm truyền thống của người Mường - hầu như luôn trong tình trạng cửa đóng then cài. Dưới gầm nhà sàn, ba bộ khung cửi vẫn nằm ngay ngắn. Gỗ còn chắc, con thoi vẫn nguyên vẹn, nhưng đã lâu không còn vang lên tiếng dệt. Thỉnh thoảng, nhớ nghề, bà Tâm lại tìm đến mở cửa. Người phụ nữ ngoài 70 tuổi lặng lẽ phủi bụi trên từng thanh gỗ, chỉnh lại những cuộn sợi đã ngả màu theo thời gian. Nhà sàn vẫn đây, khung cửi vẫn đây, nhưng không còn cảnh chị em phụ nữ quây quần xe sợi, dệt vải như trước.

Những chiếc khung cửi dưới gầm nhà sàn của bà Sa Thị Tâm đã lâu không có người sử dụng.

“Nhiều lúc tôi chỉ ngồi nhìn khung cửi rồi nhớ ngày xưa” - bà Tâm tâm sự. “Có thời điểm tiếng thoi vang khắp bản. Bây giờ muốn tìm người cùng ngồi dệt cũng khó”...

Điều khiến bà đến giờ vẫn còn day dứt là câu chuyện một chiếc khung cửi của gia đình. Nhiều năm trước, khi địa phương tổ chức hoạt động trưng bày văn hóa, có người đến mượn khung cửi mang đi giới thiệu. Tin tưởng và mong muốn quảng bá nghề truyền thống, bà vui vẻ đồng ý. Thế nhưng sau đó, chiếc khung cửi không trở về. Hỏi nhiều lần chỉ nhận được những lời hẹn. Sau này bà mới biết chiếc khung đã được bán cho người sưu tầm dưới xuôi.

Nhắc lại câu chuyện, giọng bà vẫn không giấu được nỗi buồn. Với nhiều người, đó chỉ là một vật dụng cũ. Nhưng với những nghệ nhân như bà Tâm, mỗi chiếc khung cửi là một phần ký ức của gia đình, của bản Mường, của những thế hệ phụ nữ đã dành cả cuộc đời bên những đường dệt. “Khung cửi cũng có số phận của nó” - bà nói chậm rãi - “Cả đời nó gắn bó với người thợ. Nhìn nó bị bỏ quên hay đối xử như món hàng bình thường, tôi thấy xót lắm”.

Nỗi xót xa ấy càng lớn hơn khi chứng kiến nhiều gia đình không còn sử dụng khung cửi. Có chiếc bị bỏ mặc cho mối mọt, có chiếc bị tháo dỡ, thậm chí dùng làm củi đun. Cùng với sự biến mất của những khung cửi là nguy cơ thất truyền những kỹ năng đã được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Cũng như khung cửi, nhiều sản phẩm thổ cẩm được cất giữ tại nhà bà Tâm đang dần bạc màu theo năm tháng. Những chiếc khăn, tấm vải, chăn, gối từng là niềm tự hào của người làm nghề nay nằm lặng lẽ trong các hòm gỗ. Mỗi lần mở ra kiểm tra, bà lại chạnh lòng nghĩ đến công sức của biết bao người phụ nữ Mường đã gửi gắm vào từng đường kim, mũi chỉ.

Tại Nhà văn hóa khu Vượng hiện còn 3 chiếc khung cửi đang xếp bên mái hiên cùng với lưới bóng chuyền hơi và chiếc xe tang lễ. Len chân qua đống vật dụng ngổn ngang vào kiểm tra các thiết bị của khung cửi, ông Phùng Thanh Minh - Trưởng khu Vượng thở dài: “Tạm thời vẫn ổn. Gỗ vẫn chắc, lắp vào là có thể hoạt động được ngay. Không có địa điểm phù hợp để trưng bày nên chúng tôi xếp tạm vào đây. Bà con ai có nhu cầu thì đến mượn. Tiếc lắm, khung cửi không làm, bỏ một thời gian là tự hư hỏng ngay...”.

Khung cửi xếp cùng các vật dụng sinh hoạt cộng đồng tại Nhà văn hóa khu Vượng.

Nghịch lý đang hiện hữu ở Xuân Đài là nghề dệt thổ cẩm đã được ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, nhưng cộng đồng chủ thể của di sản lại gặp rất nhiều khó khăn trong việc duy trì nghề. Danh hiệu là niềm tự hào lớn, song bản thân danh hiệu không thể tự tạo ra thị trường tiêu thụ, cũng không thể giữ chân người lao động khi nghề không mang lại thu nhập đủ để trang trải cuộc sống. Bởi vậy, phía sau niềm vui được vinh danh là những ánh mắt chất chứa ưu tư của các nghệ nhân. Họ hiểu rằng, điều nghề dệt cần nhất lúc này không phải là những lời ngợi khen, mà là cơ hội để tiếp tục tồn tại. Và khi những chiếc khung cửi vẫn nằm im dưới mái nhà sàn, là lúc tương lai của nghề dệt thổ cẩm vẫn còn mù mịt...

Thợ dệt bỏ nghề

Nếu trước đây, tiếng thoi từng là âm thanh quen thuộc trong mỗi nếp nhà sàn ở Xuân Đài thì hôm nay, âm thanh ấy chỉ còn vang lên trong ký ức. Sự phát triển của hàng dệt may công nghiệp với mẫu mã đa dạng, giá thành phù hợp đã làm thay đổi thói quen tiêu dùng. Người dân không còn trồng bông, xe sợi như trước. Muốn dệt thổ cẩm phải mua nguyên liệu từ các tỉnh miền núi phía Bắc với chi phí cao, trong khi sản phẩm làm ra khó tiêu thụ. Nghề truyền thống vì thế dần mất chỗ đứng trong đời sống.

Hiện nay, trên địa bàn xã Xuân Đài chỉ còn một khung cửi được sử dụng thường xuyên tại nhà bà Hà Thị Dây ở khu Vượng. Bước sang tuổi 70, bà Dây vẫn lặng lẽ ngồi bên khung cửi như một cách gìn giữ ký ức của bản Mường. Những tấm thổ cẩm bà dệt không còn để bán ra thị trường mà chủ yếu phục vụ người thân, bà con trong bản khi có cưới hỏi, lễ, Tết hay các nghi lễ truyền thống.

“Mỗi ngày tôi chỉ dệt được một ít. Giờ không còn nghĩ đến chuyện lời lãi nữa, chỉ mong nghề của cha ông không mất đi” - bà Dây chia sẻ.

Thỉnh thoảng, người cháu là bà Sa Thị Đoàn - gần 60 tuổi lại sang phụ giúp. Hai người phụ nữ trở thành những thợ dệt hiếm hoi còn gắn bó với nghề. Tiếng thoi vẫn cất lên trong căn nhà nhỏ, nhưng không thể hòa thành bản hợp âm của cả bản Mường như nhiều thập niên trước.

Vẫn giữ nghề truyền thống, thổ cẩm do bà Hà Thị Dây dệt chủ yếu phục vụ nhu cầu của người thân.

Ông Sa Trọng Đà - Trưởng khu Chiềng không giấu được nỗi trăn trở: “Khu có 117 hộ với hơn 560 nhân khẩu, nhưng phần lớn lao động trẻ đều đi làm xa. Làng nghề dệt thổ cẩm được thành lập gần 20 năm trước, giờ chỉ còn cái tên. Không còn thợ dệt, cũng không còn sản phẩm làm ra thường xuyên”.

Không chỉ những nghệ nhân cao tuổi, lớp trẻ từng được truyền nghề cũng lần lượt rời khung cửi. Chị Hà Thị My sinh năm 2005, từng là học viên nhỏ tuổi nhất trong lớp truyền dạy nghề sau khi di sản được ghi danh cấp quốc gia. Nhanh nhẹn, khéo tay, thành thạo các công đoạn dệt, My từng hy vọng sẽ được gắn bó lâu dài với nghề truyền thống của dân tộc mình. Nhưng hy vọng ấy nhanh chóng nhường chỗ cho nỗi lo mưu sinh. Không có đơn hàng, không có thu nhập ổn định, chị buộc phải rời quê tìm việc. Khung cửi từng gắn bó trong những ngày học nghề lại nằm im trong góc nhà. “Nếu nghề dệt có thể mang lại thu nhập đủ để trang trải cuộc sống thì chắc chắn nhiều bạn trẻ sẽ quay về. Ai cũng tự hào về nghề của dân tộc mình, nhưng tình yêu thôi thì chưa đủ để giữ người ở lại” - chị My bộc bạch.

Đây cũng là tâm tư chung của nhiều người dân Xuân Đài. Những năm qua, địa phương đã nỗ lực bảo tồn nghề dệt thông qua việc mở lớp truyền dạy, hỗ trợ khung cửi, nguyên liệu và quảng bá sản phẩm. Tuy nhiên, điều mà các nghệ nhân mong mỏi nhất vẫn chưa có lời giải: Xây dựng được thị trường tiêu thụ ổn định để người dân có thể sống bằng chính nghề truyền thống.

Các sản phẩm thổ cẩm mang bao tâm huyết của người dệt nhưng đang bị lãng quên, giống như những chiếc khung cửi của người Mường ở Xuân Đài.

Thực tế cho thấy, một di sản chỉ thật sự có sức sống khi trở thành một phần của đời sống kinh tế và văn hóa cộng đồng. Nếu người làm nghề không thể mưu sinh bằng nghề, những lớp truyền dạy rồi cũng chỉ dừng lại ở việc truyền kỹ năng, khó có thể tạo nên sự tiếp nối giữa các thế hệ. Nghịch lý ấy đang hiện hữu ở Xuân Đài. Nghề dệt thổ cẩm đã được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, nhưng sau tấm bằng vinh danh vẫn là những khung cửi phủ bụi, những nghệ nhân tuổi ngày một cao và lớp trẻ lặng lẽ rời bản đi tìm sinh kế.

Giữ được một vài hiện vật hay vài nghệ nhân chưa đồng nghĩa với việc giữ được một nghề. Bởi di sản chỉ thực sự sống khi còn được cộng đồng thực hành, trao truyền và nuôi dưỡng trong đời sống hằng ngày.

Chia tay bà Tâm, chúng tôi ngoái nhìn ba chiếc khung cửi vẫn lặng lẽ nằm dưới gầm sàn. Những thanh gỗ đã nhẵn bóng theo năm tháng, con thoi vẫn còn nguyên đó, chỉ thiếu đôi bàn tay cần mẫn để đánh thức nhịp dệt năm nào. Tiếng thoi chưa hẳn đã tắt mà dường như vẫn đang lặng lẽ chờ một cơ hội để ngân lên trở lại. Nhưng để điều đó trở thành hiện thực, sẽ cần nhiều hơn những danh hiệu, những lớp truyền dạy và hơn hết, rất cần một hướng đi đủ bền vững để di sản có thể đồng hành cùng cuộc sống hôm nay.

Kỳ 3: Đánh thức tiếng thoi

Cao Khôi