Giữ gìn chữ viết của người Dao Quần Chẹt

Giữa nhịp sống hối hả của thời đại công nghệ, tại những nếp nhà sàn vùng cao xã Nật Sơn, tỉnh Phú Thọ những lớp học đêm vẫn miệt mài sáng đèn. Ở đây, có những người già tóc bạc đang bền bỉ gieo từng nét chữ cổ vào tâm hồn thế hệ trẻ, với khát vọng giữ lại “mạch máu” văn hóa của người Dao Quần Chẹt không bị mai một theo bước chân thời gian.

Lớp học chữ Nôm Dao tại thôn Suối Thản, xã Nật Sơn.

Tại thôn Suối Thản, lớp học chữ Nôm Dao được duy trì trong nhiều năm qua, trở thành điểm tựa quan trọng cho công cuộc bảo tồn chữ viết truyền thống của cộng đồng. Với người Dao Quần Chẹt, chữ viết không đơn thuần là phương tiện giao tiếp, mà chính là chữ Nôm Dao - một hệ thống văn tự được Hán hóa, kết tinh trí tuệ và linh hồn của tổ tiên qua hàng nghìn năm.

Chữ Nôm Dao được ví như “chiếc hòm chìa khóa” mở ra kho tàng tri thức đồ sộ của dân tộc: Từ các bài cúng tế linh thiêng, văn bản nghi lễ Cấp sắc, gia phả dòng họ, luật tục, những bài hát mo, cho đến các phương thuốc y học cổ truyền quý giá. Mỗi con chữ, mỗi nét bút lông trên trang giấy bản đều hàm chứa những triết lý sâu sắc về nhân sinh và vũ trụ.

Một bậc cao niên trong bản từng nói: “Mất chữ là mất gốc. Chữ dạy ta cách làm người, cách đối nhân xử thế và cách hiểu sự vận hành của trời đất, thiên nhiên”. Bởi vậy, chữ Nôm Dao mang giá trị vô giá không chỉ về ngôn ngữ mà còn về lịch sử, văn hóa.

Tuy nhiên, trước sức ép của đời sống hiện đại, chữ Nôm Dao đang đứng trước nguy cơ bị mai một. Trong môi trường giáo dục phổ thông, tiếng Việt giữ vai trò chủ đạo, khiến chữ viết truyền thống dần trở nên xa lạ với lớp trẻ. Nhiều thập kỷ qua, việc học chữ chủ yếu bó hẹp trong giới thầy Tào, thầy cúng để phục vụ nghi lễ, trong khi những người am hiểu chữ cổ phần lớn đều đã cao tuổi.

Ông Triệu Văn Tâm - Bí thư Chi bộ thôn Suối Thản, không giấu được nỗi trăn trở: “Trước đây, các cụ truyền dạy chữ rất nghiêm cẩn. Nhưng theo thời gian, chữ bị mai một dần. Nếu không họp các cụ lại, không mở lớp truyền dạy, thì chỉ vài năm nữa e rằng chẳng còn ai nhận mặt được chữ của dân tộc mình”.

Ông Triệu Văn Hùng ngày ngày miệt mài truyền dạy chữ Nôm Dao cho người dân thôn Suối Thản.

Từ nỗi lo ấy, những người uy tín trong thôn đã quyết tâm hành động. Một lớp học đặc biệt được mở tại nhà văn hóa thôn, với “thầy giáo” là các nghệ nhân am hiểu chữ cổ, tiêu biểu như ông Triệu Văn Hùng. Dù đã ở tuổi đáng lẽ được nghỉ ngơi, ông Hùng vẫn ngày ngày miệt mài soạn giáo án, kiên trì vận động bà con, nhất là thanh niên, đến lớp.

Theo ông Hùng, việc học chữ Nôm Dao không thể nóng vội. “Ban đầu rất khó, vì các em trẻ bận đi làm, đi học. Chúng tôi phải dạy từ cách nhận mặt chữ, ghép chữ, rồi giải thích ý nghĩa từng câu hát mo, bài cúng để các em thấy được cái hay, cái đẹp mà gắn bó với chữ”, ông chia sẻ.

Người Dao Quần Chẹt, thôn Suối Thản dù ban ngày đi làm vất vả, tối về vẫn đến lớp học chữ Nôm Dao.

Sự nỗ lực ấy dần mang lại “quả ngọt”. Lớp học không chỉ thu hút những người đàn ông ngoài 30 tuổi như anh Lý Trung Thanh, mà còn có cả các em nhỏ mới 12-13 tuổi. Anh Thanh tâm sự: “Ban ngày đi làm vất vả, tối về tôi vẫn cố gắng đến lớp để sau này dạy lại cho con cháu. Chữ khó thật, nhưng đó là bản sắc của dân tộc mình, mình phải có trách nhiệm giữ gìn”.

Niềm hứng khởi của thế hệ trẻ như em Dương Tuấn Hưng (sinh năm 2013) là minh chứng rõ nét cho sức sống của văn hóa Dao. Hưng bộc bạch: “Càng học, em càng thấy tiếng dân tộc mình hay và ý nghĩa. Em muốn học đến cùng để không phụ công thầy”.

Dù vậy, hành trình bảo tồn chữ Nôm Dao vẫn còn không ít khó khăn. Kinh phí hạn hẹp, cơ sở vật chất thiếu thốn khiến lớp học chưa thể mở rộng quy mô. Năm 2025, lớp học chữ Nôm Dao tại thôn Suối Thản mới duy trì được 28 học viên.

Trước thực tế đó, chính quyền địa phương đã kịp thời vào cuộc. Đồng chí Bùi Văn Thắng - Phó Chủ tịch UBND xã Nật Sơn, cho biết: "Xã sẽ dành một phần kinh phí hỗ trợ lớp học, đồng thời phối hợp với các trường trên địa bàn đưa nội dung văn hóa Dao vào hoạt động giáo dục ngoại khóa. Với sự tâm huyết của các nghệ nhân và các đề án bảo tồn của tỉnh, việc giữ gìn chữ Nôm Dao sẽ có lời giải bền vững. Chúng tôi mong muốn gieo vào tâm hồn các em nhỏ niềm tự hào về cội nguồn ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường”.

Em Dương Tuấn Hưng (sinh năm 2013) là thành viên trẻ nhất lớp học chữ Nôm Dao.

Khi màn đêm buông xuống trên Suối Thản, tiếng đọc bài trầm bổng của học viên vẫn vang vọng giữa đại ngàn. Những em nhỏ như Dương Tuấn Hưng nay đã có thể tự tin viết những nét chữ đầu tiên, hào hứng khoe sẽ dạy lại cho bạn bè.

Chữ Nôm Dao của người Dao Quần Chẹt không còn nằm yên trong những trang sách cổ ố vàng. Di sản ấy đang hồi sinh, hiện diện trong đời sống hôm nay. Khi thế hệ trẻ vẫn còn khát khao cầm bút, mài mực, thì mạch nguồn văn hóa ấy sẽ còn chảy mãi, bền bỉ và kiêu hãnh như chính những dãy núi trùng điệp trên quê hương.

Ngọc Thắng