Giữ vững “trận địa niềm tin” trên không gian mạng - Kỳ 1: Cạm bẫy sau màn hình

Chỉ một cú chạm vào đường link lạ. Chỉ một lần nhấn nút chia sẻ vì tò mò hoặc bức xúc. Những hành động tưởng chừng vô hại ấy trở thành mắt xích trong guồng quay phát tán tin giả, lừa đảo công nghệ cao và thông tin xấu độc trên không gian mạng. Trong thời đại số, khi mạng xã hội đã trở thành một phần không thể thiếu của đời sống, cuộc chiến bảo vệ sự thật không còn diễn ra ở những diễn đàn lớn hay cơ quan báo chí chuyên nghiệp, mà bắt đầu từ chính mỗi tài khoản cá nhân. Đằng sau màn hình điện thoại nhỏ bé là vô số chiếc bẫy cảm xúc đang được giăng ra từng ngày, từng giờ.

Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, người dùng có thể tiếp cận hàng nghìn thông tin mỗi ngày, nhưng không phải nội dung nào cũng đáng tin cậy.

Từ những cú nhấp chuột vô thức đến những hệ lụy thật ngoài đời

Một cuộc gọi video từ người thân, một khuôn mặt quen thuộc cùng lời đề nghị chuyển gấp 20 triệu đồng. Người nhận cuộc gọi không hề biết đó chỉ là hình ảnh được tạo dựng bằng công nghệ Deepfake.

Cho đến tận bây giờ, chị Lê Mai Hương, ở phường Vĩnh Phúc, tỉnh Phú Thọ vẫn chưa hết bàng hoàng khi nhớ lại sự việc tài khoản mạng xã hội của mình bị chiếm quyền kiểm soát sau khi bấm vào một đường link lạ. Chị Hương kể, ban đầu chị không nghĩ mình bị lừa. Chỉ đến khi điện thoại bị treo, liên tục nhận được cuộc gọi của người thân hỏi về việc vay tiền, chị mới biết tài khoản đã bị đối tượng xấu chiếm quyền sử dụng.

Điều đáng nói, trong khi chị cuống cuồng gọi điện cảnh báo người thân thì các tin nhắn vay tiền vẫn liên tục được gửi đi từ chính tài khoản của mình. Chỉ trong thời gian ngắn, các đối tượng đã lừa đảo, chiếm đoạt gần 100 triệu đồng của những người quen biết chị Hương.

Vụ việc của chị Lê Mai Hương không phải cá biệt. Nó phản ánh thực trạng đáng báo động khi công nghệ trí tuệ nhân tạo đang bị tội phạm mạng lợi dụng để tạo ra những hình ảnh, giọng nói và video giả mạo tinh vi, khiến ngay cả người thân cũng khó phân biệt thật - giả.

Mạng xã hội mang đến nhiều tiện ích, song cũng tiềm ẩn không ít rủi ro về lừa đảo, tin giả và xâm phạm quyền riêng tư.

Tin giả thời AI: Nguy hiểm vì đánh trúng cảm xúc

Nếu như trước đây tin giả chủ yếu xuất hiện dưới dạng những lời đồn thất thiệt thì hiện nay, với sự hỗ trợ của công nghệ, các thủ đoạn ngày càng tinh vi hơn. Từ thiên tai, dịch bệnh, sáp nhập đơn vị hành chính đến những vấn đề văn hóa, xã hội nhạy cảm đều có thể trở thành “nguyên liệu” để tạo ra những nội dung gây sốc nhằm câu kéo lượt xem, thu hút tương tác hoặc dẫn dắt dư luận.

Theo Thượng tá Nguyễn Quang Hòa - Phó Trưởng phòng An ninh mạng và Phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Công an tỉnh, thủ đoạn phổ biến hiện nay là lấy một phần sự thật rồi cắt ghép, thêm yếu tố kích động cảm xúc: “Thủ đoạn phổ biến hiện nay là cắt ghép một phần sự thật để tạo cảm giác đáng tin, sau đó thêm các yếu tố kích động cảm xúc nhằm khiến người xem chia sẻ nhanh mà không kiểm chứng”.

Đây chính là điểm nguy hiểm nhất của tin giả thời đại số. Chúng không đòi hỏi người tiếp nhận phải suy nghĩ mà kích hoạt phản ứng tức thời bằng sự tò mò, phẫn nộ hoặc thương cảm.

Đầu năm nay, một đoạn clip về Lễ hội Trò Trám tại xã Phùng Nguyên bất ngờ xuất hiện trên nền tảng TikTok. Những hình ảnh bị cắt ghép cùng lời bình mang tính suy diễn đã nhanh chóng thu hút hàng trăm nghìn lượt xem. Hàng nghìn bình luận tiêu cực xuất hiện, trong đó không ít ý kiến công kích, xuyên tạc giá trị của một di sản văn hóa truyền thống lâu đời. Điều đáng nói là phần lớn những người tham gia bình luận chưa từng đến địa phương, chưa từng tìm hiểu về ý nghĩa thực sự của lễ hội.

Ông Nguyễn Văn Thắng, người dân xã Phùng Nguyên bức xúc: “Tôi thấy thật nực cười, bao lâu nay lễ hội quê tôi vẫn duy trì tín ngưỡng như vậy. Mà bây giờ những người không hiểu biết gì lại bóp méo, rồi hùa vào nói những từ ngữ thô tục, xuyên tạc. Người dân chúng tôi rất bức xúc”.

Những cú chạm màn hình tưởng chừng vô hại đôi khi lại là khởi đầu của các chiêu trò lừa đảo tinh vi trên không gian mạng.

Chỉ một đoạn clip kéo dài vài chục giây cũng có thể phủ nhận những giá trị được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Đó là sức mạnh đáng lo ngại của những thông tin sai lệch trên không gian mạng.

Không chỉ dừng lại ở việc gây hiểu lầm xã hội, những tác động tiêu cực từ không gian mạng đang ngày càng len sâu vào môi trường học đường.

Tháng 10/2024, tại Trường Cao đẳng nghề Việt Đức (nay là Trường Cao đẳng Kinh tế và Công nghệ Vĩnh Phúc), một vụ việc đau lòng giữa hai nữ sinh đã xảy ra sau thời gian dài mâu thuẫn trên mạng xã hội. Những lời bình luận kích động, những cuộc công kích trực tuyến tưởng như vô hình đã góp phần đẩy xung đột lên đỉnh điểm. Hậu quả là một em phải điều trị tâm lý và nghỉ học dài ngày. Một em khác vướng vòng lao lý khi tuổi đời còn rất trẻ.

Cô giáo Nguyễn Trịnh Hoàng Quy, Trường Cao đẳng Kinh tế và Công nghệ Vĩnh Phúc chia sẻ: “Học sinh hiện nay tiếp xúc mạng xã hội từ rất sớm. Nếu thiếu kỹ năng kiểm soát cảm xúc rất dễ bị tác động bởi các nội dung tiêu cực, kích động và dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng.” Trong khi đó, em Cao Hải Nam, học sinh lớp 10 Hóa A, Trường THPT Chuyên Hùng Vương cho rằng: “Có những bạn dùng đến mấy tiếng đồng hồ một ngày để lướt Facebook, TikTok. Thời gian ấy rất là vô bổ.”. Những chia sẻ ngắn gọn ấy phản ánh một thực tế: Nhiều người trẻ đang sống nhiều hơn trên không gian mạng nhưng lại thiếu kỹ năng tự bảo vệ mình trước những tác động tiêu cực.

Theo thống kê, Việt Nam hiện có gần 80 triệu người sử dụng mạng xã hội. Chỉ cần một thông tin sai lệch xuất hiện đúng thời điểm, đánh trúng tâm lý tò mò hoặc bức xúc của cộng đồng, tốc độ lan truyền có thể vượt xa khả năng xử lý của cơ quan chức năng. Điều đáng lo ngại là rất nhiều người không cố ý phát tán tin giả nhưng lại vô tình trở thành mắt xích quan trọng trong quá trình lan truyền.

Sự chủ quan ấy đang bị các thế lực xấu lợi dụng để gieo rắc hoài nghi, bóp méo sự thật, xuyên tạc lịch sử, công kích vai trò lãnh đạo của Đảng và Nhà nước. Đáng chú ý, các đối tượng không còn sử dụng những luận điệu cực đoan dễ nhận diện mà thường núp bóng dưới danh nghĩa “phản biện”, “bóc trần sự thật”, “nói thay người dân” để tạo cảm giác khách quan và đánh lừa người tiếp nhận.

Theo Thượng tá, PGS.TS Hồ Anh Tuấn - Học viện An ninh Nhân dân, tin giả và thông tin xấu độc không chỉ gây hoang mang dư luận mà còn bào mòn niềm tin xã hội, tác động trực tiếp đến an ninh tư tưởng và sự ổn định của đời sống nhân dân.

Phòng An ninh mạng và phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao Công an tỉnh làm việc với cháu D.T.L.

Trong thời đại số, điều đáng sợ nhất không phải là sự xuất hiện của một đoạn clip giả hay một bài viết sai sự thật. Điều đáng sợ hơn là khi con người dần mất khả năng phân biệt thật - giả giữa dòng chảy thông tin hỗn độn. Bởi phía sau mỗi lượt chia sẻ vô thức không chỉ là một thông tin được lan truyền, mà có thể là sự tổn thương của một con người, sự méo mó của một giá trị văn hóa, hay sự suy giảm niềm tin của cả cộng đồng.

Giữ gìn môi trường mạng lành mạnh không chỉ là trách nhiệm của cơ quan chức năng hay các nền tảng số, mà còn là trách nhiệm của mỗi người dùng mạng xã hội. Bởi trong cuộc chiến bảo vệ sự thật hôm nay, mỗi cú nhấp chuột có trách nhiệm cũng là một cách góp phần giữ vững “trận địa niềm tin” trên không gian mạng.

Kỳ 2: Cuộc chiến giữ niềm tin trên không gian mạng

Thu Thủy - Kim Liên