Hành trình về miền di sản

Mỗi độ Xuân về, Phú Thọ - vùng Đất Tổ linh thiêng trở thành điểm đến của hàng triệu người con đất Việt. Không chỉ là nơi thờ tự các Vua Hùng, Phú Thọ còn được ví như một “bảo tàng sống” của văn hóa dân tộc với hệ thống di sản văn hóa phong phú, đặc sắc, kết tinh qua hàng nghìn năm lịch sử. Nhân dịp đầu Xuân năm mới, phóng viên Báo và Phát thanh, truyền hình Phú Thọ đã có cuộc trao đổi với đồng chí Dương Hoàng Hương – Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch nhằm làm rõ hơn những giá trị văn hóa – lịch sử tiêu biểu, đồng thời phân tích tiềm năng phát triển du lịch bền vững của vùng đất cội nguồn dân tộc.

Du khách quốc tế tham quan, trải nghiệm văn hóa bản địa tại đình Hùng Lô (phường Vân Phú).

Phóng viên (PV): Thưa đồng chí, cứ mỗi độ Xuân về, Phú Thọ lại đón hàng triệu lượt du khách thập phương về chiêm bái, tham quan. Điều gì tạo nên sức hút đặc biệt của vùng Đất Tổ trong lòng người Việt? Xin đồng chí chia sẻ rõ hơn về hệ thống di sản văn hóa của tỉnh?

Đồng chí Dương Hoàng Hương: Phú Thọ là vùng đất cội nguồn của dân tộc Việt Nam, nơi gắn liền với thời đại các Vua Hùng dựng nước. Chính chiều sâu lịch sử, văn hóa cùng hệ thống di sản phong phú đã tạo nên sức hút đặc biệt, bền vững của Phú Thọ đối với du khách trong và ngoài nước, đặc biệt là mỗi dịp Xuân về.

Tính đến tháng 7 năm 2025, toàn tỉnh có 2.778 di tích lịch sử – văn hóa; trong đó, 979 di tích đã được xếp hạng, bao gồm 6 di tích quốc gia đặc biệt, 176 di tích cấp quốc gia và 797 di tích cấp tỉnh. Bên cạnh đó, Phú Thọ hiện có 6 Bảo vật quốc gia cùng hàng nghìn di vật, cổ vật quý giá đang được lưu giữ tại Bảo tàng Hùng Vương, các bảo tàng tư nhân và tại các di tích lịch sử – văn hóa trên địa bàn tỉnh.

Về di sản văn hóa phi vật thể, Phú Thọ có gần 2.000 di sản, trong đó có 5 di sản được UNESCO ghi danh. Cụ thể, hai di sản được ghi danh với tư cách là chủ thể gồm Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ và Hát Xoan Phú Thọ; cùng ba di sản khác có Phú Thọ là vùng lan tỏa trong hồ sơ đa quốc gia, gồm Nghi lễ và Trò chơi Kéo co, Hát Ca trù của người Việt và Thực hành tín ngưỡng Tam phủ của người Việt. Ngoài ra, tỉnh còn có 41 di sản văn hóa phi vật thể được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

PV: Thưa đồng chí,Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương có ý nghĩa như thế nào trong đời sống tinh thần của người Việt? Bên cạnh đó, Hát Xoan Phú Thọ - một di sản đặc sắc khác – đồng chí đánh giá ra sao về giá trị và vai trò hiện nay?

Đồng chí Dương Hoàng Hương: Trong tâm thức của người con đất Việt, Hùng Vương là vị Vua Tổ dựng nước, là tổ tiên của cộng đồng. Do vậy thờ cúng Hùng Vương từ bao đời nay đã ăn sâu vào tâm khảm của mỗi người dân đất Việt. Thực hành tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương diễn ra thường xuyên trong cả năm, trải dài trên khắp mọi miền đất nước, nhưng tập trung nhất vào mùa Xuân. Vào thời gian này, hàng chục triệu đồng bào cùng tham gia thực hành tín ngưỡng ở các đình, đền, miếu tại các làng xã thờ cúng Hùng Vương trong cả nước và tập trung với nghi lễ lớn nhất là Giỗ Tổ Hùng Vương diễn ra vào mùng 10 tháng 3 âm lịch tại Khu di tích lịch sử đền Hùng trên núi Nghĩa Lĩnh. Cộng đồng cùng thực hành tín ngưỡng với những lễ vật, nghi thức thờ cúng, diễn xướng và các hoạt động văn hóa dân gian truyền thống đã được duy trì, bảo tồn, trao truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác bằng hình thức truyền khẩu. Hiện nay, các hình thức trao truyền đã được ngành văn hóa Trung ương và địa phương tư liệu hóa để lưu giữ nhằm hướng dẫn và hỗ trợ cộng đồng tổ chức thực hiện. Từ cộng đồng người Việt ở Phú Thọ, tín ngưỡng này được mở rộng ra phạm vi cả nước, trở thành tập quán của cộng đồng người Việt Nam ở trong nước và nước ngoài.

Hát Xoan Phú Thọ là di sản văn hóa thuộc loại hình diễn xướng dân gian gắn liền với Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương - tín ngưỡng bắt nguồn từ tập quán thờ cúng tổ tiên của người Việt. Đây là di sản văn hóa phi vật thể quý báu của vùng Đất Tổ nói riêng và trong kho tàng di sản văn hóa dân tộc Việt Nam nói chung. Hát Xoan cũng phản ánh Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và tín ngưỡng thờ lúa nước cổ truyền của người Việt. Vì vậy, Hát Xoan chính là quá trình sáng tạo của cộng đồng và có sức sống mạnh mẽ trong cộng đồng. Hát Xoan đã gắn kết cộng đồng thông qua việc các thành viên cùng nhau trình diễn trong các nghi lễ và tục lệ hát Xoan tại các làng có đình, miếu gắn với hát Xoan.

Trải qua hơn 1 thập kỷ từ khi đượcUNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, di sản hát Xoan ngày càng khẳng định giá trị và vai trò trong đời sống cộng đồng:

Hát Xoan khẳng định giá trị lịch sử, tín ngưỡng và nghệ thuật sâu sắc. Di sản gắn liền với thời đại Hùng Vương, hát Xoan là hình thức hát cửa đình độc đáo, thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, tôn vinh tổ tiên và cầu mong quốc thái dân an, thể hiện đậm nét tâm hồn người Việt cổ. Di sản trường tồn cùng lịch sử hình thành và phát triển của vùng trung du Đất Tổ nói riêng, của dân tộc Việt Nam nói chung.

Cộng đồng đóng vai trò quyết định đến sức sống bền vững của di sản văn hóa phi vật thể hát Xoan. Cộng đồng ở đây trước hết là chủ sở hữu, là người thực hành và là chủ thể di sản văn hóa, mà cụ thể là bốn phường Xoan: Phù Đức, Thét, Kim Đới, An Thái (phường Vân Phú) tham gia nhận diện di sản, phát huy giá trị di sản trong đời sống tinh thần của họ, cũng như duy trì thực hành di sản có ý nghĩa trong đời sống. Hoạt động truyền dạy, thực hành và trình diễn hàng năm ở các phường Xoan được thực hiện thường xuyên đã tạo nên sự cố kết cộng đồng, cùng chung tay bảo vệ di sản.

PV: Thưa đồng chí, các lễ hội dân gian đầu Xuân ở Phú Thọ có vai trò như thế nào trong việc bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc? Trong những năm gần đây, tỉnh đã triển khai những giải pháp gì để gắn bảo tồn di sản với phát triển du lịch bền vững?

Đồng chí Dương Hoàng Hương: Các lễ hội dân gian đầu Xuân ở Phú Thọ có vai trò quan trọng trong việc bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc, trở thành nhu cầu không thể thiếu trong đời sống văn hóa cộng đồng.

Lễ hội truyền thống ở Phú Thọ rất đa dạng, số liệu kiểm kê sơ bộ năm 2025 cho thấy Phú Thọ có hơn 800 lễ hội truyền thống, được trải dài trên địa bàn của các xã, phường, tổ chức vào các mùa trong năm. Lễ hội đã tái hiện những sinh hoạt nông nghiệp, sự kiện lịch sử, những nghi lễ, trò diễn đầy sức cuốn hút và trở thành yếu tố quan trọng trong đời sống tâm linh của cộng đồng cư dân địa phương. Nhiều lễ hội đã trở thành biểu tượng văn hóa tâm linh của dân tộc Việt Nam như: Lễ hội Đền Hùng (mùng 10 tháng 3 âm lịch) - Quốc lễ trọng đại, biểu tượng tinh thần đại đoàn kết toàn dân tộc. Lễ hội đền Mẫu Âu Cơ - gắn với truyền thuyết mẹ Âu Cơ sinh ra bọc trăm trứng. Hội Trò Trám - còn bảo lưu nghi thức phồn thực nguyên sơ. Lễ hội Tây Thiên gắn liền với Quốc Mẫu Tây Thiên (15 tháng Hai âm lịch). Lễ hội đền Ngự Dội gắn liền với nghi lễ rước nước của cư dân nông nghiệp. Hội giã bánh giày Mộ Chu Hạ - thể hiện tinh thần cộng đồng, gắn với truyền thuyết Vua Hùng chọn người nối ngôi. Hội bơi chải Bạch Hạc, Hội rước voi Đào Xá, Hội ném chài Vân Luông, Hội hát Xoan Kim Đức - Phượng Lâu, Lễ hội Gầu Tào của người Mông, Lễ hội Xên Mường của người Thái, Khai hạ Mường Bi... Mỗi lễ hội là một bảo tàng sống động về văn hóa dân gian, lưu giữ lễ nghi, trò diễn, nghệ thuật trình diễn, tín ngưỡng bản địa và sinh hoạt cộng đồng.

Trong những năm gần đây, tỉnh Phú Thọ đã triển khai nhiều giải pháp nhằm gắn bảo tồn di sản văn hóa với phát triển du lịch theo hướng bền vững, trọng tâm là xây dựng và khai thác các sản phẩm du lịch đặc thù gắn với giá trị di sản.

Thứ nhất, tỉnh từng bước hình thành các sản phẩm du lịch văn hóa, tâm linh – lễ hội đặc trưng vùng Đất Tổ; tổ chức không gian trình diễn văn hóa dân gian, trải nghiệm nghi lễ và trò diễn truyền thống trong các lễ hội đầu Xuân. Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và Hát Xoan được chú trọng bảo tồn, phát huy giá trị gắn với phát triển du lịch; các lễ hội dân gian của đồng bào dân tộc thiểu số được phục dựng có chọn lọc, bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn và phát triển du lịch.

Thứ hai, tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục và chuyển đổi số. Phú Thọ đẩy mạnh tuyên truyền nâng cao nhận thức của cán bộ, nhân dân và du khách về giá trị di sản văn hóa; ứng dụng công nghệ số trong kiểm kê, số hóa tư liệu lễ hội, quảng bá hình ảnh lễ hội truyền thống trên các nền tảng truyền thông, qua đó mở rộng khả năng tiếp cận nhưng vẫn kiểm soát tốt nội dung và hình thức thể hiện.

Thứ ba, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước và bảo vệ môi trường lễ hội. Công tác phối hợp giữa các ngành văn hóa, du lịch, nông nghiệp, môi trường và chính quyền cơ sở được tăng cường; chú trọng bảo đảm an ninh trật tự, vệ sinh môi trường, an toàn cho du khách trong mùa lễ hội, góp phần xây dựng hình ảnh lễ hội Phú Thọ văn minh, thân thiện và phát triển bền vững.

Thứ tư, đề cao vai trò chủ thể của cộng đồng trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Tỉnh xác định cộng đồng dân cư là trung tâm của công tác bảo tồn; nhiều lễ hội dân gian được giao cho cộng đồng trực tiếp thực hành, quản lý và truyền dạy. Các nghệ nhân, người am hiểu phong tục, nghi lễ được tôn vinh, hỗ trợ kinh phí để tham gia truyền dạy, trình diễn phục vụ lễ hội và du lịch. Cách tiếp cận này vừa bảo đảm tính xác thực của di sản, vừa góp phần tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương.

Hạnh Thúy (thực hiện)