Khởi đầu một không gian văn hóa mới của Đất Tổ trong kỷ nguyên hội tụ và phát triển

Năm 2026 đến với Phú Thọ trong một bối cảnh lịch sử chưa từng có. Đây là năm đầu tiên tỉnh bắt tay triển khai Chương trình hành động nhiệm kỳ 2025-2030 theo tinh thần Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV; là năm đầu tiên một tỉnh mới được hình thành trên cơ sở sáp nhập Phú Thọ - Vĩnh Phúc - Hòa Bình, mở ra một không gian phát triển rộng lớn, đa dạng về địa hình, phong phú về bản sắc văn hóa; cũng là năm mà những giá trị tinh thần cội nguồn của dân tộc - với trung tâm là tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương - được đặt vào một bối cảnh mới, nơi mà văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần, động lực nội sinh và sức mạnh mềm cho sự phát triển bền vững. Chính trong khoảnh khắc hội tụ ấy, chúng ta có thể cảm nhận rất rõ rằng Phú Thọ - với không gian mở rộng - đang bước vào một hành trình mới, hành trình xây dựng một vùng văn hóa Đất Tổ vừa thiêng liêng trong chiều sâu lịch sử, vừa năng động trong nhịp sống hiện đại, vừa bền vững trong tầm nhìn phát triển dài hạn.

Làn điệu Hát Xoan - mộc mạc mà tinh tế gắn với thời đại các Vua Hùng. Ảnh: Đinh Tú

Phú Thọ từ lâu được cả nước biết đến như chiếc nôi của dân tộc Việt Nam, là nơi “con Lạc cháu Hồng” tìm về nguồn cội mỗi dịp Giỗ Tổ Hùng Vương - Lễ hội Đền Hùng. Nhắc đến Phú Thọ là nhắc đến những lớp trầm tích văn hóa hàng nghìn năm, là ký ức chung của dân tộc về buổi bình minh dựng nước. Vĩnh Phúc lại mang vẻ đẹp của một vùng đất đang bứt phá mạnh mẽ, với công nghiệp hiện đại, đô thị hóa nhanh và một hệ sinh thái du lịch - dịch vụ đang phát triển năng động.

Hòa Bình là không gian văn hóa đặc sắc của cộng đồng người Mường, gắn với văn hóa cồng chiêng, với triết lý sống của một cộng đồng gắn bó với núi rừng và thiên nhiên. Sự sáp nhập của 3 tỉnh không chỉ đơn thuần là thay đổi địa giới hành chính, mà còn là sự giao thoa của ba không gian văn hóa - ba bản sắc - ba nhịp sống khác nhau, để cùng tạo nên một chỉnh thể giàu bản lĩnh, đa dạng nhưng thống nhất, hiện đại mà vẫn sâu đậm cội nguồn.

Trong không gian mới ấy, văn hóa chính là “sợi chỉ đỏ” xuyên suốt, là chiếc cầu nối các vùng đất, các cộng đồng cư dân, các phương thức sinh kế và lối sống khác nhau. Văn hóa giúp chúng ta trả lời câu hỏi: Làm thế nào để một tỉnh mở rộng, với địa bàn trải dài từ trung du, miền núi đến đô thị công nghiệp, vừa giữ được bản sắc riêng của từng vùng đất, vừa tạo nên một tinh thần chung - tinh thần của Đất Tổ, của cội nguồn dân tộc? Chính vì vậy, năm 2026 không chỉ là năm đầu tiên của một nhiệm kỳ mới, mà thực sự là năm bản lề cho việc kiến tạo một không gian văn hóa thống nhất trong đa dạng, đặt nền móng cho những bước phát triển lâu dài về văn hóa, kinh tế - xã hội.

Tầm nhìn lớn mà Đại hội XIV của Đảng xác lập - coi văn hóa là nền tảng, là mục tiêu và động lực của phát triển - đang được cụ thể hóa ở Phú Thọ theo một cách rất đặc biệt. Ở đây, văn hóa không chỉ là một lĩnh vực của đời sống xã hội, mà còn là căn cước, là niềm tự hào, là “thương hiệu tinh thần” của một vùng đất. Khi Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hòa Bình “nắm tay nhau” trong một không gian hành chính mới, thì chính văn hóa - chứ không phải yếu tố nào khác - sẽ là hạt nhân gắn kết, là động lực để phát huy sức mạnh tổng hợp của cả vùng.

Trong bối cảnh ấy, giá trị của tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương càng trở nên sâu sắc. Đây không chỉ là một di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại đã được UNESCO ghi danh, mà còn là biểu tượng của khối đại đoàn kết dân tộc, là điểm tựa tinh thần để người Việt dù ở đâu cũng hướng về. Từ Đền Hùng linh thiêng trên núi Nghĩa Lĩnh, từ những làn điệu Hát Xoan mộc mạc mà tinh tế, từ những nghi lễ, tập tục và câu chuyện dân gian gắn với thời đại các Vua Hùng, một không gian văn hóa cội nguồn tỏa ra, lan tới từng làng quê, từng nếp nhà, từng mái trường.

Khi Phú Thọ mở rộng không gian hành chính, trách nhiệm giữ gìn, phát huy và lan tỏa giá trị của di sản ấy cũng được nâng lên một tầm mới: Không chỉ là bảo tồn, mà phải là sáng tạo; không chỉ là lễ hội, mà phải là đời sống; không chỉ là di sản quá khứ, mà phải là nguồn lực cho tương lai.

Khu công nghiệp Bá Thiện 2 - điểm đến hấp dẫn thu hút đầu tư FDI

Ở một phương diện khác, sự sáp nhập cũng mở ra những triển vọng to lớn cho công nghiệp văn hóa và du lịch văn hóa. Vĩnh Phúc với hệ thống du lịch nghỉ dưỡng, sân golf, dịch vụ cao cấp; Hòa Bình với văn hóa Mường độc đáo, không gian sinh thái miền núi; Phú Thọ với di sản Đền Hùng, Hát Xoan, lễ hội truyền thống và đời sống văn hóa - tâm linh phong phú... tất cả khi được kết nối thành một chuỗi giá trị hoàn chỉnh sẽ tạo nên một sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc hiếm có.

Du khách đến với vùng đất này không chỉ để tham quan, mà để trải nghiệm hành trình “về nguồn”, để sống trong không gian văn hóa bản địa, để hiểu và yêu hơn cội nguồn của dân tộc. Và ở chiều ngược lại, du lịch sẽ góp phần lan tỏa giá trị văn hóa, tạo sinh kế mới, nâng cao đời sống người dân, qua đó củng cố niềm tự hào và ý thức gìn giữ di sản.

Không chỉ du lịch, các ngành công nghiệp văn hóa khác cũng có cơ hội phát triển. Một vùng đất giàu bản sắc như Phú Thọ có thể nuôi dưỡng các lĩnh vực sáng tạo như nghệ thuật biểu diễn, thiết kế thủ công mỹ nghệ, sản phẩm làng nghề, nội dung số, truyền thông văn hóa, giáo dục di sản... Khi được hỗ trợ bởi chính sách phù hợp, hạ tầng đồng bộ và nguồn nhân lực chất lượng, những ngành này không chỉ bảo tồn và làm giàu thêm các giá trị truyền thống, mà còn có thể trở thành động lực kinh tế mới, đóng góp vào tăng trưởng GRDP và tạo việc làm bền vững cho người dân.

Một yếu tố đặc biệt quan trọng trong giai đoạn này là xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh và văn minh. Khi không gian hành chính được mở rộng, khi quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa diễn ra nhanh hơn, áp lực lên đời sống xã hội là rất lớn. Vì vậy, việc gìn giữ nếp sống văn minh, ứng xử nhân văn, củng cố niềm tin xã hội, xây dựng văn hóa công vụ, văn hóa doanh nghiệp, văn hóa cộng đồng càng trở nên cần thiết. Đây chính là “hệ điều tiết mềm” giúp quá trình phát triển kinh tế không gây đổ vỡ các giá trị văn hóa - đạo đức, mà ngược lại, được dẫn dắt bởi một hệ giá trị tiến bộ, lành mạnh, phù hợp tinh thần nhân văn của dân tộc.

Có thể nói, một trong những điểm mạnh của vùng đất này chính là đời sống văn hóa cơ sở rất phong phú và bền vững. Sinh hoạt văn hóa - tín ngưỡng cộng đồng, phong trào văn nghệ quần chúng, lễ hội truyền thống, các hoạt động cộng đồng... đã trở thành một phần đời sống tinh thần của người dân. Năm 2026 là thời điểm thích hợp để nâng cấp các thiết chế văn hóa cơ sở, đưa công nghệ và phương pháp quản lý hiện đại vào tổ chức sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nhưng vẫn giữ được tinh thần tự nguyện, tự quản và bản sắc riêng. Khi đời sống văn hóa cơ sở phát triển lành mạnh, xã hội sẽ ổn định hơn, tình làng nghĩa xóm được củng cố, và những giá trị nhân văn của người Việt được nuôi dưỡng từ gốc.

Ở tầm vĩ mô hơn, sự kết nối giữa văn hóa và phát triển bền vững cũng mang ý nghĩa chiến lược. Phú Thọ là địa bàn quan trọng của vùng trung du và miền núi phía Bắc, là cầu nối giữa khu vực đồng bằng sông Hồng với Tây Bắc. Nếu biết khai thác lợi thế vị trí địa lý, phát triển kinh tế xanh, du lịch sinh thái - văn hóa, nông nghiệp hữu cơ, đô thị văn minh, phát triển dịch vụ chất lượng cao gắn với bảo vệ môi trường và bảo tồn văn hóa, thì vùng đất này không chỉ phát triển về kinh tế, mà còn trở thành một mô hình phát triển hài hòa giữa văn hóa và hiện đại hóa.

Trong hành trình ấy, đội ngũ cán bộ làm công tác văn hóa, giáo dục, truyền thông, khoa học - công nghệ, cùng các văn nghệ sĩ, trí thức, doanh nhân đóng vai trò hết sức quan trọng. Họ chính là những người “cầu nối” giữa truyền thống và hiện đại, giữa chính sách và đời sống, giữa di sản và sáng tạo. Khi được trao quyền, tạo điều kiện, khuyến khích sáng tạo và chịu trách nhiệm, họ sẽ góp phần biến tầm nhìn của Đảng và Nhà nước thành hiện thực sống động, gần gũi với người dân.

Tuy nhiên, phát triển văn hóa trong bối cảnh mới cũng đặt ra không ít thách thức. Làm sao để vừa hội nhập mạnh mẽ, vừa tránh hòa tan? Làm sao để du lịch không thương mại hóa, làm biến dạng di sản? Làm sao để công nghiệp hóa - đô thị hóa không làm mất đi nếp sống truyền thống, không phá vỡ cảnh quan, môi trường, không làm đứt gãy các mạch nguồn văn hóa? Những câu hỏi ấy đòi hỏi tầm nhìn dài hạn, bản lĩnh chính trị, trách nhiệm xã hội và sự tham gia của cả hệ thống chính trị - đặc biệt là cấp cơ sở.

Chính vì vậy, năm 2026 có thể coi là năm đặt nền móng. Nền móng ấy không chỉ là cơ sở hạ tầng, là cơ chế - chính sách, mà quan trọng hơn cả là nền móng về nhận thức và hệ giá trị. Khi mỗi cấp ủy, chính quyền, mỗi cán bộ, đảng viên và từng người dân đều hiểu rằng văn hóa không chỉ là “trang sức”, mà là năng lực nội sinh, là linh hồn của phát triển; khi mỗi công trình, mỗi dự án lớn đều được soi rọi dưới lăng kính văn hóa; khi mỗi hoạt động kinh tế đều gắn với trách nhiệm xã hội và bảo vệ môi trường; khi ấy, chúng ta có thể vững tin rằng mình đang đi đúng hướng.

Vẻ đẹp đẹp bản Mường

Trong không khí đầu năm mới, khi sắc xuân lan tỏa từ Đền Hùng linh thiêng tới những bản Mường ở Hòa Bình, từ các khu đô thị hiện đại của Vĩnh Phúc đến những nếp nhà mái ngói rêu phong ở trung du Phú Thọ, chúng ta càng thấy rõ sức sống bền bỉ của văn hóa. Văn hóa làm cho một vùng đất trở nên có hồn. Văn hóa giúp con người vượt qua khó khăn, thách thức. Văn hóa làm cho phát triển kinh tế không chỉ là những con số, mà là sự nâng cao chất lượng sống, là hạnh phúc của mỗi gia đình, là niềm tin của xã hội.

Và cũng chính lúc này, khi bước vào năm đầu tiên của một không gian hành chính mới, chúng ta có quyền kỳ vọng rằng Phú Thọ sẽ không chỉ là một đơn vị hành chính mạnh về kinh tế, mà còn là trung tâm văn hóa - tâm linh đặc sắc của cả nước, vùng sáng tạo mới của công nghiệp văn hóa, điểm đến của du lịch văn hóa - sinh thái - nghỉ dưỡng tầm khu vực. Nơi đây, cội nguồn dân tộc không chỉ được tôn thờ, mà còn được sống động hóa trong đời sống đương đại; nơi truyền thống không lùi lại phía sau, mà bước cùng hiện đại; nơi mỗi người dân đều là chủ thể gìn giữ và sáng tạo văn hóa.

Khát vọng ấy không phải là điều gì xa xôi. Nó bắt đầu từ những việc làm rất cụ thể, từ sự đồng lòng của hệ thống chính trị, từ tinh thần trách nhiệm của mỗi cán bộ, từ sáng tạo của giới văn nghệ sĩ, trí thức, doanh nhân, và trên hết là từ tình yêu quê hương, niềm tự hào về Đất Tổ của mỗi người dân. Trong bình minh của năm mới 2026, chúng ta có thể tin rằng: một kỷ nguyên văn hóa mới đang mở ra với Phú Thọ, một vùng đất mà lịch sử, hiện đại và tương lai đang cùng nắm tay nhau, hướng tới khát vọng phát triển bền vững, giàu bản sắc và đầy nhân văn.

PGS-TS Bùi Hoài Sơn